دنيا ۾ خودمختيار ٽيڪنالاجي تيزي سان ترقي ڪري رهي آهي ۽ هاڻي ان جا اثر هوابازي جي شعبي تائين به پهچي ويا آهن. آمريڪا ۽ برازيل ۾ بنا پائلٽ وارا ننڍا جهاز فصلن تي اسپري ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه ڪمپنيون اهڙا خودمختيار جهاز تيار ڪرڻ ۾ مصروف آهن، جيڪي مستقبل ۾ سامان پهچائڻ کان وٺي مسافرن جي سفر تائين مختلف خدمتون سرانجام ڏئي سگهن ٿا. ماهرن جو خيال آهي ته جيڪڏهن حفاظت ۽ ضابطن جا چئلينج حل ٿي ويا ته خودمختيار جهاز هوابازي جي شعبي ۾ وڏي تبديلي آڻي سگهن ٿا.
آمريڪا جي ڪيليفورنيا رياست جي سين جوڪين وادي ۾ هڪ ننڍو جهاز الفالفا جي فصل مٿان تمام گهٽ اوچائي تي اڏامي فصل تي جراثيم ڪش دوا جو اسپري ڪري رهيو آهي، پر ان جهاز ۾ ڪو پائلٽ موجود ناهي.
هي جهاز سان فرانسسڪو ۾ قائم ڪمپني پائڪا (Pyka) جو آهي، جيڪا بنا ڪاڪ پٽ وارا خودمختيار جهاز تيار ڪري رهي آهي. ڪمپني انهن جهازن کي خاص طور فصلن تي اسپري ۽ سامان پهچائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تيار ڪيو آهي.
انجنيئر رس ماروتزڪي موجب، بنا پائلٽ جهاز عام جهازن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گهٽ اوچائي تي اڏامي سگهن ٿا، جنهن سان اسپري جي ڦهلاءَ ۾ گهٽتائي اچي ٿي ۽ فصلن تي ڪيميائي مواد جي استعمال جي مقدار به گهٽجي سگهي ٿي.
برازيل ۾ به درجنين خودمختيار جهاز استعمال هيٺ
پائڪا جا لڳ ڀڳ هڪ درجن کان وڌيڪ جهاز اڳ ئي برازيل ۾ استعمال ٿي رهيا آهن، جتي انهن ذريعي ڪپهه ۽ سويابين سميت مختلف فصلن تي اسپري ڪيو وڃي ٿو.
اهي جهاز مڪمل طور بجلي تي هلن ٿا. انهن جي بيٽري جهاز جي اڳئين حصي ۾ لڳل هوندي آهي ۽ جهاز لڳ ڀڳ 35 منٽن تائين اڏام ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ان جي وچ واري حصي ۾ موجود ٽينڪ ۾ 300 ليٽر تائين اسپري کڻي سگهجي ٿو.
جيتوڻيڪ انهن کي وڏا ڊرون به چيو وڃي ٿو، پر انهن جي جسامت عام ڊرونز کان تمام گهڻي وڏي آهي. جهاز جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ 11.5 ميٽر آهي.
جهاز پاڻ رستو طئي ڪري ٿو
خودمختيار جهاز کي اڏائڻ لاءِ انجنيئر پهريان ڪمپيوٽر تي اهو علائقو مقرر ڪن ٿا، جتي فصلن تي اسپري ڪرڻو هجي.
ان کان پوءِ سافٽ ويئر جهاز لاءِ اڏام جو رستو تيار ڪري ٿو ۽ رستي ۾ موجود بجلي جون تارون ۽ ٻيون رڪاوٽون به نقشي ۾ شامل ڪيون وڃن ٿيون.
جهاز رن وي تان اڏام ڪري ٿو ۽ مقرر ڪيل رستي مطابق فصلن تي اسپري ڪندو رهي ٿو. جڏهن اسپري گهٽ ٿيڻ لڳي ته جهاز پاڻ ئي واپس اچي لينڊ ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ بيٽري تبديل ڪئي وڃي ٿي ۽ ٻيهر اڏام ڪري اهو ساڳئي هنڌ کان اسپري شروع ڪري ٿو، جتان ڪم روڪيو ويو هو.
خودمختيار اڏام ۽ آٽو پائلٽ ۾ فرق
ماهرن موجب خودمختيار اڏام کي عام آٽو پائلٽ سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.
آٽو پائلٽ بنيادي طور پائلٽ جي مدد ڪندو آهي، جيئن گاڏي ۾ ڪروز ڪنٽرول يا لين ڪيپنگ سسٽم ڪم ڪندو آهي.
ان جي ابتڙ خودمختيار نظام جو مقصد جهاز جي مڪمل اڏام سنڀالڻ آهي، جنهن ۾ ٽيڪ آف، رستي جي چونڊ، رڪاوٽن جي سڃاڻپ ۽ لينڊنگ تائين ڪيترائي فيصلا سينسرز ۽ ڪمپيوٽر الگورٿمز ذريعي ڪيا وڃن ٿا.
خودمختيار جهازن جي ترقي گاڏين کان سست ڇو؟
خود هلندڙ گاڏين جي ڀيٽ ۾ خودمختيار جهازن جي ترقي نسبتاً سست رهي آهي.
اسٽينفورڊ يونيورسٽي سان لاڳاپيل ماهر مائيڪل ڪوچينڊرفر موجب، ان جو هڪ سبب اهو آهي ته وڏين ٽيڪنالاجي ڪمپنين خود هلندڙ گاڏين تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ۽ اتي وڏي سيڙپڪاري ڪئي.
ٻيو اهم سبب هوابازي جا سخت حفاظتي معيار آهن. جهاز سان حادثي جا نتيجا زميني گاڏين جي ڀيٽ ۾ انتهائي سنگين ٿي سگهن ٿا، تنهن ڪري خودمختيار هوابازي کي منظوري ڏيڻ لاءِ تمام اعليٰ حفاظتي معيار گهربل آهن.
فوجي شعبي مان ٽيڪنالاجي کي هٿي
خودمختيار جهازن جي ترقي ۾ فوجي شعبي جي دلچسپي پڻ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي.
ڪيترين ئي ڪمپنين وٽ دفاعي معاهدا آهن، جن ذريعي انهن کي پنهنجي خودمختيار نظامن جي آزمائش ۽ ڪارڪردگي جانچڻ جو موقعو ملي ٿو. ڪجهه ڪمپنيون اڳ ئي فوجي گراهڪن لاءِ اهڙي ٽيڪنالاجي فراهم ڪري رهيون آهن.
آمريڪا ۾ تجارتي شهري استعمال لاءِ هن وقت منظور ٿيل سڀ کان وڏن بنا پائلٽ جهازن مان هڪ پائڪا جو فصلن تي اسپري ڪندڙ جهاز آهي، جنهن کي گذريل سال لائسنس ڏنو ويو.
جيتوڻيڪ ان جي استعمال تي في الحال پابنديون موجود آهن ۽ محدود زرعي علائقي اندر ان لاءِ زميني آپريٽر ۽ نگران جي ضرورت پوي ٿي.
2030 تائين هزارين جهاز ٺاهڻ جو منصوبو
پائڪا پنهنجي پيداوار کي موجوده لڳ ڀڳ ٻن درجن جهازن مان وڌائي 2030ع تائين هر سال هڪ هزار جهازن تائين پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو آهي.
هڪ جهاز جي قيمت لڳ ڀڳ 5 لک 50 هزار ڊالر ٻڌائي وڃي ٿي، جڏهن ته خريدارن کي جهاز هلائڻ لاءِ تربيت پڻ فراهم ڪئي ويندي.
برطانيا ۾ خودمختيار ڪارگو سروس جي تياري
برطانيا ۾ اڃا تائين اهڙي قسم جي ڊگهي مدي واري خودمختيار فضائي سروس کي منظوري نه ملي آهي، پر برطانوي ڪمپني ونڊريسرز (Windracers) شيٽلينڊ ۽ اورڪني ۾ خودمختيار سامان پهچائڻ واري سروس شروع ڪرڻ جي اجازت گهري رهي آهي.
ڪمپني جا جهاز خاص طور ڏورانهن علائقن تائين سامان پهچائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ يوڪرين ۾ به مختلف مشنن لاءِ استعمال ٿي رهيا آهن.
ڪمپني جو چوڻ آهي ته اها برطانيا ۽ شايد دنيا ۾ ڊرونز ذريعي ڳري سامان جي پهچائڻ واري پهرين وڏي تجارتي سروس بڻجي سگهي ٿي.
هڪ آپريٽر ڪيترن جهازن کي سنڀالي سگهندو؟
خودمختيار هوابازي جي حامين جو چوڻ آهي ته هي ٽيڪنالاجي پائلٽن جي کوٽ کي منهن ڏيڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.
ان سان گڏ فصلن تي ڪيميائي اسپري جهڙن خطرناڪ ڪمن مان انسانن کي هٽائي سگهجي ٿو، ڪارڪردگي وڌائي سگهجي ٿي ۽ خرچ گهٽائي سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ ته مستقبل ۾ هڪ ئي آپريٽر ڪيترن ئي جهازن جي نگراني ڪري سگهي ٿو.
حامي اهو به دليل ڏين ٿا ته جديد خودمختيار نظام هوائي سفر کي وڌيڪ محفوظ بڻائڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا.
پائلٽن جون تنظيمون اڃا محتاط
ٻئي طرف پائلٽن جون تنظيمون مڪمل طور پائلٽ کي جهاز مان هٽائڻ بابت خدشا ظاهر ڪري رهيون آهن.
آمريڪي ايئر لائن پائلٽس ايسوسيئيشن موجب، پائلٽ کي جهاز مان هٽائڻ حفاظت جي حوالي سان انتهائي وڏو خطرو بڻجي سگهي ٿو.
آمريڪي نيشنل ايگريڪلچرل ايويئيشن ايسوسيئيشن جو چوڻ آهي ته ننڍا بنا پائلٽ جهاز پائلٽ وارن جهازن لاءِ ڏسڻ ۾ مشڪل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته پائلٽ وارا جهاز وڏي علائقي ۾ وڌيڪ تيزي سان فصلن تي اسپري ڪري سگهن ٿا.
موجوده جهازن کي به خودمختيار بڻائڻ جي ڪوشش
ڪجهه ڪمپنيون نوان بنا پائلٽ جهاز تيار ڪري رهيون آهن، جڏهن ته ٻيون موجوده جهازن کي خودمختيار ٽيڪنالاجي سان اپ گريڊ ڪري رهيون آهن.
آمريڪي ڪمپني رِليئبل روبوٽڪس (Reliable Robotics) سنگل پائلٽ ڪارگو جهاز Cessna 208B Grand Caravan تي پنهنجي خودمختيار نظام جي آزمائش ڪري رهي آهي.
ٻئي طرف Merlin Labs وڏن فوجي جهازن تي ڪم ڪري رهي آهي ۽ پنهنجي ٽيڪنالاجي کي Lockheed Martin C-130J فوجي ٽرانسپورٽ جهاز تي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي.
سڀ کان وڏو چئلينج: ٻين جهازن ۽ رڪاوٽن جي سڃاڻپ
خودمختيار اڏام لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو اهو آهي ته جهاز اهڙي ئي طريقي سان ٻين جهازن، پکين، وڻن ۽ زميني رڪاوٽن کي ڪيئن سڃاڻي ۽ انهن کان محفوظ فاصلو برقرار رکي، جيئن هڪ تجربيڪار پائلٽ ڪري ٿو.
انهيءَ مقصد لاءِ ڪمپنيون مختلف سينسرز، ريڊار، ڪيمرا، لائيڊار ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل نظام استعمال ڪري رهيون آهن.
رِليئبل روبوٽڪس 8 ڪلوميٽر کان وڌيڪ فاصلي تي ٻين جهازن کي ڳولڻ لاءِ ايئر ٽو ايئر ريڊار استعمال ڪري رهي آهي، جڏهن ته ان جو سافٽ ويئر اڳواٽ مقرر اصولن تحت فيصلو ڪري ٿو ته جهاز کي ڪهڙو ردعمل ڏيڻو آهي.
مرلن ليبز مصنوعي ذهانت تي ٻڌل ڪيمرائن ذريعي شين جي سڃاڻپ ۽ درجابندي ڪرڻ تي ڪم ڪري رهي آهي.
پائڪا شروعات کان ئي وڻن، گاڏين، وڏن پکين ۽ زميني بناوٽ کي سڃاڻڻ لاءِ لائيڊار استعمال ڪري رهي آهي، جڏهن ته ڪمپني مستقبل ۾ اي آءِ ڪيمرائون به شامل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي.
ڇا مستقبل ۾ مسافر به بنا پائلٽ جهازن ۾ سفر ڪندا؟
ماهرن موجب مڪمل طور بنا پائلٽ مسافر جهازن ذريعي عام ماڻهن جي سفر جو تصور اڃا پري آهي، پر خودمختيار ٽيڪنالاجي آهستي آهستي تجارتي هوابازي ۾ داخل ٿي رهي آهي.
ممڪن آهي ته ايندڙ مرحلي ۾ اها ٽيڪنالاجي پائلٽ کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران سندس مددگار بڻجي ۽ جهازن جي حفاظت، نگراني ۽ فيصلا سازي کي وڌيڪ بهتر بڻائي.
سوال اهو آهي ته ڇا مستقبل ۾ آسمان تي اڏامندڙ جهازن ۾ پائلٽ جي جاءِ مصنوعي ذهانت ۽ خودمختيار نظام وٺندا، يا هوابازي جي سخت حفاظتي معيارن سبب انسان ئي جهاز جي ڪاڪ پٽ ۾ موجود رهندو؟
