17 آگسٽ 1988ع پاڪستان جي تاريخ جو اهو ڏينهن آهي، جڏهن ملڪ جي صدر ۽ فوجي سربراهه جنرل ضياءُ الحق، ڪيترن ئي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ پاڪستان ۾ آمريڪي سفير آرنلڊ رافيل سميت 30 ڄڻا بهاولپور ڀرسان هڪ سي-130 جهاز جي حادثي ۾ فوت ٿي ويا. حادثي جو اصل سبب اڄ تائين قطعي طور تي طئي نه ٿي سگهيو آهي.
آخري سفر ڪيئن شروع ٿيو؟
17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق بهاولپور ۾ آمريڪي ايم-1 ابرامز ٽينڪ جي فوجي مظاهري ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ هو بهاولپور ايئرپورٽ تان سي-130 جهاز ذريعي اسلام آباد روانو ٿيو.
جهاز ۾ جنرل ضياءُ الحق سان گڏ چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي جنرل اختر عبدالرحمان، برگيڊيئر صديق سالڪ، پاڪستان ۾ آمريڪي سفير آرنلڊ رافيل ۽ آمريڪي فوجي مشن جا جنرل هربرٽ واسوم سميت اهم شخصيتون موجود هيون.
جهاز تقريباً 3 لڳي 40 منٽن تي بهاولپور کان روانو ٿيو. شروعاتي اڏام بظاهر بلڪل معمول مطابق هئي، پر ڪجهه منٽن کان پوءِ ايئر ٽريفڪ ڪنٽرول جو جهاز سان رابطو ختم ٿي ويو. اکين ڏٺن شاهدن موجب جهاز اوچتو غيرمعمولي نموني ھيٺ مٿي ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ تيزيءَ سان زمين ڏانهن ڪِري تباهه ٿي ويو.
”جهاز ڪريش ٿي چڪو هو…“
بي بي سي اردو جي رپورٽ ۾ ان وقت جي واقعن سان لاڳاپيل هڪ شاهد جو احوال به سامهون اچي ٿو، جنهن ۾ ٻڌايو ويو آهي ته جڏهن جهاز سان رابطو ختم ٿيو ته ٻئي جهاز ۽ هيليڪاپٽر ذريعي ان کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
هي واقعو ان ڪري به غيرمعمولي هو، جو صدرِ پاڪستان، آرمي چيف، ملڪ جي اعليٰ فوجي قيادت ۽ آمريڪي سفير هڪ ئي جهاز ۾ موجود هئا. حادثي کان پوءِ پاڪستان ۾ فوري طور تي سوال اٿيو ته آخر هڪ جديد ۽ وڏي فوجي جهاز سان اڏام جي شروعات کان ڪجهه ئي منٽن اندر اهڙو ڇا ٿيو؟
حادثي ۾ ڪير ڪير فوت ٿيو؟
حادثي ۾ جنرل ضياءُ الحق سان گڏ جنرل اختر عبدالرحمان، جنرل هربرٽ واسوم، آمريڪي سفير آرنلڊ رافيل، برگيڊيئر صديق سالڪ ۽ ٻيا فوجي آفيسر فوت ٿيا. جهاز ۾ موجود سڀ 30 ماڻهو مارجي ويا؛ ڪو به بچي نه سگهيو.
جنرل اختر عبدالرحمان ان وقت پاڪستان جي فوجي قيادت جي انتهائي اهم شخصيت هئا ۽ افغانستان جي جنگ دوران پاڪستان جي حڪمت عملي ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري چڪا هئا.
برگيڊيئر صديق سالڪ فوجي آفيسر هجڻ سان گڏ مشهور ليکڪ ۽ صحافي مزاج رکندڙ شخصيت پڻ هئا. هو ان وقت آءِ ايس پي آر جا ڊائريڪٽر جنرل هئا.
حادثو يا سازش؟
جنرل ضياءُ الحق جي موت جو سڀ کان وڏو راز اڄ تائين اهو ئي آهي ته سي-130 ڇو ڪريش ٿيو؟
حادثي کان پوءِ جاچ ڪئي وئي، پر ڪو اهڙو حتمي ثبوت سامهون نه اچي سگهيو، جنهن سان سڀني سوالن جو قطعي جواب ملي سگهي.
پاڪستاني جاچ بابت مختلف رپورٽن ۾ تخريبڪاري جو امڪان ظاهر ڪيو ويو، جڏهن ته آمريڪي فني جاچ ۾ جهاز جي ڪنٽرول سسٽم ۾ فني خرابي جي امڪان تي به غور ڪيو ويو. بعد ۾ سامهون آيل معلومات موجب آمريڪي ليبارٽري جي تجزيي ۾ جهاز جي لفٽ بوسٽر پيڪيج ۾ ڌاتوءَ جي ذرن جي آلودگي جو ذڪر ٿيو، جنهن سان ڪنٽرول ۾ خرابي پيدا ٿيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو.
ٻئي طرف سازش جا نظريا به سالن تائين گردش ڪندا رهيا، جن ۾ مختلف ملڪن ۽ اندروني قوتن تي شڪ ظاهر ڪيو ويو. پر انهن مان ڪنهن هڪ نظريي کي قطعي طور ثابت ڪندڙ عوامي سطح تي فيصلائتو ثبوت موجود ناهي.
بليڪ باڪس به نه مليو
حادثي جي پراسراريت ۾ هڪ اهم ڳالهه اها به رهي ته جهاز جو فلائيٽ رڪارڊر، يعني بليڪ باڪس، تحقيق ڪندڙن کي نه ملي سگهيو. ان سبب حادثي کان اڳ جهاز جي اندر يا ڪنٽرول سسٽم ۾ اصل ۾ ڇا ٿيو، ان بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي ويا.
ضياءُ الحق کان پوءِ ڇا ٿيو؟
جنرل ضياءُ الحق جي موت سان پاڪستان جي سياسي تاريخ اوچتو نئين مرحلي ۾ داخل ٿي وئي.
سينيٽ جي چيئرمين غلام اسحاق خان ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي قوم کي جنرل ضياءُ الحق جي موت جي خبر ڏني ۽ پوءِ ملڪ جو صدر بڻيو. ان کان پوءِ چونڊن جو رستو کليو ۽ ڪجهه ئي مهينن بعد نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون، جن جي نتيجي ۾ محترمه بينظير ڀٽو اقتدار ۾ آئي.
يعني 17 آگسٽ 1988ع جو اهو حادثو رڳو هڪ صدر ۽ فوجي سربراهه جي موت جو واقعو نه هو؛ ان سان پاڪستان جي اقتداري، فوجي ۽ سياسي منظرنامي ۾ وڏي تبديلي آئي.
38 سال پوءِ به سوال برقرار
جنرل ضياءُ الحق جي موت کي اڄ 38 سال گذري چڪا آهن، پر بنيادي سوال اڃا به موجود آهي:
ڇا سي-130 ڪنهن فني خرابي سبب تباهه ٿيو، يا ان کي ڄاڻي واڻي تباهه ڪيو ويو؟
سرڪاري ۽ مختلف فني تحقيقن مان مختلف امڪان سامهون آيا، پر اهڙو متفقه ۽ قطعي جواب نه ملي سگهيو، جيڪو انهن سڀني سوالن کي ختم ڪري سگهي. ان ڪري بهاولپور جو اهو سي-130 حادثو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان پراسرار ۽ بحث هيٺ رهندڙ هوائي حادثن مان هڪ بڻيل آهي.
17 آگسٽ 1988ع بهاولپور هڪ جهاز ڪريش ٿيو، 30 زندگيون ختم ٿيون، ۽ پاڪستان جي سياست هڪ نئين دور ۾ داخل ٿي وئي.
