هڪ تحقيقي ۽ تاريخي رپورٽ
محرم الحرام جي عزاداري برصغير جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جو هڪ اهم حصو آهي. سنڌ، پنجاب، اتر پرديش، دکن، گجرات ۽ بنگال ۾ صدين کان امام حسينؑ ۽ ڪربلا جي شهيدن جي ياد ۾ مجلسون، ماتم، تعزيا ۽ جلوس نڪرندا رهيا آهن. تعزيي جي روايت خاص طور برصغير ۾ ترقي ڪئي، جتي ڪربلا ۾ موجود امام حسينؑ جي روضي جي علامتي شڪل طور تعزيا تيار ڪيا ويندا هئا.
تعزيي جي شروعات ڪيئن ٿي؟
لفظ “تعزيه” عربي لفظ “تعزيت” مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ يا تعزيت ڪرڻ آهي. برصغير ۾ تعزيي مان مراد امام حسينؑ جي روضي جي علامتي نقل آهي، جيڪا بانس، ڪاٺ، شيشي، رنگين ڪاغذن ۽ ڌاتن سان تيار ڪئي ويندي آهي. هي روايت ايران، عراق ۽ وچ ايشيا جي اثر هيٺ برصغير ۾ آئي، پر هتي ان هڪ منفرد مقامي صورت اختيار ڪئي.
سنڌ ۾ عزاداري جي قدامت
سنڌ ۾ اهل بيتؑ سان محبت جي روايت اسلام جي شروعاتي دور کان موجود رهي آهي. عربن جي آمد کان پوءِ ۽ خاص طور سومرن، سمن، ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور ۾ محرم جون مجلسون ۽ ماتمي رسمون عام ٿيون. ڪلهوڙا ۽ ٽالپر حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ امام بارگاهون، پڙ ۽ عزاخانا قائم ٿيا.
سنڌ جا مشهور تعزيا
سنڌ ۾ خاص طور هي شهر تعزين ۽ ماتمي روايتن لاءِ مشهور رهيا آهن:
روهڙي
روهڙي جي “ڪربلا مولا ماتم” ۽ تعزين جي تاريخ ڪيترن صدين تي پکڙيل آهي. هتي محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران مختلف تعزيا ڪڍيا ويندا هئا، جن مان ڪربلا مولا تعزيو سڀ کان پراڻو سمجهيو ويندو آهي.
سکر:
سکر ۾ شاهي بازار، منارا روڊ ۽ علي والي قبر تائين نڪرندڙ جلوس سنڌ جي قديم ترين جلوسن مان شمار ٿين ٿا. تعزين تي آئينن ۽ شيشي جو نفيس ڪم ٿيندو هو.
حيدرآباد:
حيدرآباد جي ريشم گهٽي، ڦليلي ۽ اسٽيشن روڊ جا تعزيا سڄي سنڌ ۾ مشهور رهيا آهن. هتي تعزين جي سينگار ۾ سنڌي هنر جي چٽي جھلڪ ملندي آهي.
خيرپور:
خيرپور رياست ۾ ٽالپر حڪمرانن عزاداري جي وڏي سرپرستي ڪئي. بيبي بالي جي پڙ، قدمگاهه مولا علي ۽ ٻين پڙن تان جلوس نڪرندا رهيا آهن.
پڙ ڇا آهن؟
سنڌ ۾ “پڙ” اصل ۾ عزاداري جا مرڪز آهن. هر پڙ جو پنهنجو علم، تعزيو، تابوت يا ذوالجناح هوندو آهي. محرم دوران ماڻهو انهن پڙن تي گڏ ٿيندا آهن ۽ اتان جلوس روانا ٿيندا آهن.
خيرپور، سکر، روهڙي، حيدرآباد، ٽنڊو محمد خان، شهدادپور ۽ نوابشاهه ۾ سوين تاريخي پڙ موجود رهيا آهن.
برصغير جي هڪ منفرد روايت اها به رهي آهي ته ڪيترائي هندو خاندان، خاص طور “حسيني برهمڻ”، محرم ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن. ڪيترن هنڌن تي هندو ڪاريگر تعزيا ٺاهيندا هئا ۽ جلوسن ۾ شامل ٿيندا هئا. اڄ به ڪراچي ۽ سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ هندو خاندان تعزين جي تياري ۽ عزاداري ۾ حصو وٺندا آهن.
ڪراچي ۾ تعزين جي تاريخ
ورهاڱي کان اڳ ڪراچي ۾ ايراني، خوجا، ڪڇي ۽ سنڌي شيعا برادرين عزاداري جون بنيادي روايتون قائم ڪري چڪيون هيون. 1947ع کان پوءِ لکنؤ، گجرات، ڪاٺياواڙ، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهرن مان آيل مهاجرن تعزين ۽ تابوتن جي روايت کي وڌيڪ هٿي ڏني.
حسينيان ايرانيان
ڪراچي جي سڀ کان پراڻين عزاخانن مان هڪ آهي. عاشوري جو مرڪزي جلوس اڄ به هتي ختم ٿيندو آهي.
شاهه خراسان امام بارگاه
ڪراچي جي عزاداري جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتان نائين ۽ ڏهين محرم جا وڏا جلوس نڪرندا آهن.
تعزيا ڪٿي تيار ٿيندا هئا؟
ڪراچي ۾ تعزيا گهڻو ڪري کارادر، ميٺادر، سولجر بازار، مارٽن روڊ، لياقت آباد، انچولي جي ڪاريگرن ۽ امام بارگاهن ۾ تيار ٿيندا رهيا آهن. انهن ۾ ڪاٺ، شيشو، آئينو، رنگين ڪاغذ ۽ پتل استعمال ٿيندو هو.
تعزين کي ڪٿي دفن يا نهر ڪيو ويندو هو؟
برصغير جي ڪيترن شهرن جهڙوڪ لکنؤ، دهلي، بمبئي ۽ حيدرآباد دکن ۾ تعزين کي درياهن، ڍنڍن يا سمنڊ ۾ نهر (وساريو) ويندو هو.
ڪراچي ۾ به شروعاتي دور ۾ ڪجهه خوجا برادرين جا تعزيا نيٽي جيٽي ڀرسان سمنڊ ۾ نهر ڪيا ويندا هئا، پر بعد ۾ اها روايت تقريباً ختم ٿي وئي ۽ تعزيا امام بارگاهن يا سنڌ جي مختلف شهرن ڏانهن عقيدت لاءِ موڪليا وڃڻ لڳا.
چُپ تعزيو
ڪراچي ۽ لکنؤ ۾ “چُپ تعزيو” به مشهور روايت رهي آهي. هي جلوس بنا نوحه خواني ۽ شور جي خاموشي سان نڪرندو آهي ۽ عزاداري جي اختتامي رسمن مان شمار ٿيندو آهي.
سنڌ جي عزاداري جون خاصيتون
سنڌ جي عزاداري کي برصغير ۾ منفرد بڻائيندڙ عنصر هي آهن: پڙن جو نظام، سنڌي نوحه، ٽانڊن تي ماتم، تعزين ۽ تابوتن جي مقامي طرز. هندو ۽ مسلمان برادرين جي گڏيل شرڪت، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي سرپرستي.
سنڌ ۾ محرم جي عزاداري رڳو مذهبي رسم نه پر صدين تي پکڙيل هڪ ثقافتي ۽ تاريخي ورثو آهي. روهڙي جي تعزين کان وٺي خيرپور جي پڙن، حيدرآباد جي جلوسن ۽ ڪراچي جي حسينيان ايرانيان تائين، سنڌ جي عزاداري برصغير جي انهن چند روايتن مان آهي جن ۾ تاريخ، عقيدت، فن تعمير، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي يادگيري سڀ گڏجي وڃن ٿا.
