فھميدھ رياض
هر صبح سج سمنڊ جي مٿان اڀرڻ سان 74 ورهين جو طالب ڪڇي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڃي ٿو. لهرن جو ڪناري سان ٽڪرائجڻ، بندرگاهه ۾ ڪاٺ جون ٻيڙيون ۽ مقامي مهاڻن کي ڄار تيار ڪندي ڏسڻ، سندس روزاني معمول جو حصو آهي.
هڪ اجنبي لاءِ اهو منظر شايد پرسڪون ۽ خوبصورت هجي، پر طالب لاءِ اهو ساڳيو سمنڊ ماضي ۽ حال جي وچ ۾ هڪ وڏو فرق بڻجي چڪو آهي.
طالب جڏهن ڀٽا وليج ۾ ڏهن ورهين جو ٻار هو، تڏهن سندس چوڻ موجب سمنڊ جو پاڻي اڄ جيان گدلو ۽ ڪارو نه هو، پر صاف ۽ نيرو هوندو هو.
طالب پنهنجي ٻالڪپڻ کي ياد ڪندي ٻڌائي ٿو ته ”پاڻي ايترو صاف هو جو جيڪڏهن ڪو چانديءَ جو رپيو سمنڊ ۾ اڇلائيندو هو ته اسان ٻار فوراً ٽٻي هڻي ان کي تري تائين پهچڻ کان اڳ ئي کڻي وٺندا هئاسين. منهنجي والده اسان کي پنهنجو رئو ڏيندي هئي ۽ اسان گهر جي ويجهو پاڻيءَ ۾ وڃي ان کي سمنڊ جي تري تي گسائيندا هئاسين ته جيئن تازا جهينگا پڪڙي سگهون.“
اُن وقت مهاڻن جي زندگي سمنڊ سان جڙيل هئي. روايتي ٻيڙين ۾ مهاڻا سمنڊ جو رخ ڪندا، سڄو ڏينهن مڇي ماريندا ۽ رات جو واپس گهر موٽي ايندا هئا.
پر گذريل پنجن ڏهاڪن دوران ڪراچي جي وڌندڙ آبادي، صنعتڪاري ۽ شهري گندي پاڻي جي وڌندڙ مقدار سمنڊ جي ماحول کي به تبديل ڪري ڇڏيو.
نيري پاڻي کان ڪاري گپ تائين
1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ڪراچي جي مختلف علائقن ۾ صنعتي سرگرميون وڌڻ لڳيون. ان وقت گندي پاڻي کي صاف ڪرڻ وارو نظام محدود هو، جنهن سبب غير صاف ٿيل شهري گٽرن جو پاڻي ۽ صنعتي فضلو وڏي مقدار ۾ سمنڊ ڏانهن وڃڻ لڳو.
اڄ منهوڙي ۽ پيراڊائز پوائنٽ جهڙن ساحلن تي اهو شفاف نيرو پاڻي نظر نٿو اچي، جنهن جو ذڪر طالب پنهنجي ٻالڪپڻ جي يادن ۾ ڪري ٿو.
پيراڊائز پوائنٽ تي ٿيل هڪ تازي تحقيق موجب ساحل تان گڏ ڪيل ڪچري ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو حصو پلاسٽڪ جو هو. ان ۾ کاڌي پيتي جي شين جا ريپر، پلاسٽڪ جون بوتلون ۽ شاپنگ بيگز شامل هئا.
بليجي ساحل تي وري آلودگي جي هڪ ٻي تصوير نظر اچي ٿي، جتي پراڻا رٻڙ جا جوتا، چپلون ۽ مڇي مارڻ جا ڇڏيل ڄار وڏي تعداد ۾ نظر اچن ٿا.
اهي لاوارث ڄار سامونڊي حيات لاءِ هڪ خاموش خطرو بڻجي وڃن ٿا، جنهن کي ”گھوسٽ فشنگ“ چيو وڃي ٿو. مهاڻن جي واپس اچڻ کان پوءِ به پاڻيءَ ۾ رهجي ويل اهي ڄار مڇين، ڪڇن ۽ ٻين سامونڊي جاندارن کي ڦاسائيندا رهن ٿا.
مڇين جي جسم اندر مائيڪرو پلاسٽڪ
ڪراچي جي سامونڊي آلودگي رڳو ڪناري تي نظر ايندڙ ڪچري تائين محدود ناهي رهي، پر ان جا اثر سامونڊي حيات جي جسم اندر به پهچي چڪا آهن.
ڪراچي يونيورسٽي جي محقق نازيه ارشد جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل هڪ سائنسي تحقيق دوران ڪراچي جي سامونڊي ڪناري تان پڪڙيل 127 مڇين جو جائزو ورتو ويو.
تحقيق دوران انهن مڇين جي هاضمي واري نظام مان مجموعي طور 5 هزار 260 مائيڪرو پلاسٽڪ جا ذرا مليا.
مقامي طور تي ملندڙ مڇي گِنگرا ۾ سراسري طور 76 مائيڪرو پلاسٽڪ جا ذرا في مڇي مليا. جڏهن ته راھو، ڪيٽ فش، سرمئي ۽ بانگڙو سميت ٻين عام مڇين ۾ پڻ مائيڪرو پلاسٽڪ جا ذرا موجود هئا.
اهي مڇيون سمنڊ جي ڪناري وارن علائقن کان وٺي اونهي سمنڊ تائين مختلف هنڌن تان حاصل ڪيون ويون، جنهن مان سامونڊي ماحول ۾ پلاسٽڪ آلودگي جي پکڙجڻ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.
طالب ڪڇي جو چوڻ آهي ته اڄ جڏهن هو ساڳي قسم جي مڇي کائي ٿو، جيڪا پنجاهه سال اڳ کائيندو هو، ته کيس ذائقي ۾ به فرق محسوس ٿئي ٿو.
سندس لفظن ۾: ”سمنڊ زهريلو ٿي ويو آهي.“
غائب ٿيندڙ قدرتي محافظ: مينگرووز
ڪراچي جي سامونڊي ماحول جو هڪ اهم حصو مينگرووز جا ٻيلا آهن. اهي سامونڊي ڪناري تي پاڻيءَ ۾ وڌندڙ وڻ آهن، جيڪي ساحلي ماحولياتي نظام لاءِ قدرتي حفاظتي ڀت جو ڪم ڪن ٿا.
فشرمين ڪوآپريٽو سوسائٽي جي پهرين عورت چيئرپرسن ۽ ابراهيم حيدري جي رهواسڻ فاطمه مجيد چوي ٿي ته هن پنهنجي اکين اڳيان مينگرووز جي صورتحال تبديل ٿيندي ڏٺي آهي.
سندس چوڻ آهي ته جڏهن هوءَ ننڍي هئي ته مينگرووز هڪ گهاٽي ۽ سائي ڀت وانگر نظر ايندا هئا، جيڪا ساحل جي حفاظت ڪندي هئي ۽ زندگيءَ سان ڀرپور هوندي هئي.
مينگرووز جون پاڙون ننڍين مڇين ۽ جهينگن جي ٻچن لاءِ قدرتي نرسري جو ڪم ڪن ٿيون، جتي اهي محفوظ ماحول ۾ واڌ ويجهه ڪندا آهن.
پر هاڻي انهن ٻيلن کي به ڪيترن ئي خطرن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي.
سمنڊ سان گڏ ايندڙ پلاسٽڪ جا شاپنگ بيگز مينگرووز جي پاڙن ۾ ڦاسي وڃن ٿا، جڏهن ته گٽرن مان ايندڙ چرٻي ۽ آلودہ گپ پڻ انهن وڻن کي متاثر ڪري ٿي.
ان سان گڏ مينگرووز لاءِ ضروري مٺي پاڻيءَ جي فراهمي به متاثر ٿي رهي آهي.
ماحولياتي ڪارڪن ياسر دريا خان موجب سنڌو درياهه مان گهٽ ٿيندڙ پاڻي ۽ گٽرن جي آلودگي، ٻئي مينگرووز لاءِ نقصانڪار آهن.
هو ٻڌائي ٿو:”مينگرووز سنڌو درياهه جي مٺي پاڻي ۽ سمنڊ جي ميلاپ سان پيدا ٿين ٿا. هاڻي سنڌو مان جيترو پاڻي اچڻ گهرجي، اهو نٿو اچي، جڏهن ته گٽرن جو گندو پاڻي اچڻ سان به مينگرووز ختم ۽ سڪندا پيا وڃن.“
مينگرووز جي واڍي تي به ياسر دريا خان ڳڻتي جو اظهار ڪري ٿو.
سندس موجب هڪ مينگرووز جي وڻ کي وڏو ٿيڻ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 12 سال لڳن ٿا، پر ان جي باوجود وڏي بي رحمي سان وڻ ڪٽيا پيا وڃن.
سمنڊ ۾ روزانو ڪروڙين گيلن گندو پاڻي
ڪراچي جي سمنڊ کي درپيش مسئلو رڳو ساحل تي اڇلايل پلاسٽڪ تائين محدود ناهي. شهر جي گهرن، ڪارخانن ۽ صنعتي علائقن مان نڪرندڙ گندو پاڻي پڻ آخرڪار عربي سمنڊ ۾ وڃي ٿو.
ملير ۽ لياري ندين سميت شهر جا مختلف آبي رستا شهري ۽ صنعتي فضلو کڻي بندرگاهن، ڪريڪسن ۽ ساحلن تائين پهچائين ٿا.
رپورٽن موجب ڪراچي مان روزانو 40 ڪروڙ گيلن کان وڌيڪ غير صاف ٿيل شهري گٽرن جو پاڻي ۽ صنعتي فضلو سمنڊ ڏانهن وڃي ٿو.
ان پاڻيءَ ۾ گٽرن جي گندي پاڻي سان گڏ تيل، ڳريون ڌاتو ۽ ٻين صنعتي آلودگين جي موجودگي به سامونڊي ماحول لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي.
سنڌ انوائرنمينٽل پروٽيڪشن ايجنسي موجب صنعتي گندي پاڻي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بغير ٽريٽمينٽ جي سمنڊ ۾ وڃي رهيو آهي.
ماهرن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن گندي پاڻي کي صاف ڪرڻ کانسواءِ سمنڊ ۾ وڃڻ کان نه روڪيو ويو ته ساحلن تان ڪچرو کڻڻ باوجود آلودگيءَ جو بنيادي مسئلو برقرار رهندو.
ٽي پي فور منصوبي مان اميد
ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج ڪارپوريشن جو ٽي پي فور ويسٽ واٽر ٽريٽمينٽ اينڊ ري سائيڪلنگ پروجيڪٽ اهڙي صورتحال ۾ اهم منصوبو سمجهيو وڃي ٿو.
منصوبي جو مقصد گندي پاڻي کي صاف ڪرڻ ۽ صنعتي استعمال لاءِ پاڻي کي ٻيهر قابلِ استعمال بڻائڻ آهي.
ماهرن موجب اهڙا منصوبا مڪمل ٿيڻ سان ڪراچي جي سامونڊي آلودگي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي، پر ان لاءِ صنعتي فضلي جي نگراني، گندي پاڻي جي ٽريٽمينٽ ۽ قانونن تي مؤثر عملدرآمد پڻ ضروري آهي.
مهاڻن لاءِ ماحول دوست ٽيڪنالاجي ۽ گرين فنانسنگ
سامونڊي ماحول کي بچائڻ سان گڏ مهاڻن جي روزگار کي به پائيدار بڻائڻ ضروري آهي.
مڇي مارڻ جي شعبي ۾ ماحول دوست ٽيڪنالاجي ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ اوزارن جو استعمال آلودگي گهٽائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.
گرين فنانسنگ ذريعي مهاڻن کي ماحول دوست ٽيڪنالاجي، توانائي بچائيندڙ اوزارن ۽ ٻين پائيدار ڪاروباري سرگرمين لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي.
يو بي ايل بينڪ جي عهديدار راشد عظيم موجب پاڪستان جو بينڪنگ شعبو گرين فنانسنگ ذريعي ماحول دوست ڪاروباري سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪم ڪري رهيو آهي، جنهن ۾ قابلِ تجديد توانائي، توانائي جي بچت ۽ ماحول دوست ٽيڪنالاجي سان گڏ موسمياتي تبديليءَ جي اثرن کي گهٽائڻ وارا منصوبا پڻ شامل آهن.
سندس موجب مڇي مارڻ واري شعبي ۾ مهاڻن کي سندن ڪاروباري ضرورتن مطابق ورڪنگ ڪيپيٽل، ٻيڙين ۽ لاڳاپيل اوزارن جي خريداري يا مرمت، ڄارن ۽ ٻين ضروري سامان لاءِ فنانسنگ فراهم ڪري سگهجي ٿي.
ماحول دوست ۽ توانائيءَ جي مؤثر اوزارن يا ٽيڪنالاجي اختيار ڪرڻ لاءِ به، جتي مناسب هجي، گرين فنانسنگ جي سهولت حاصل ڪري سگهجي ٿي.
راشد عظيم موجب فنانسنگ لاءِ بينڪ مهاڻي جي سڃاڻپ، ڪاروبار، آمدني، ڪيش فلو، قرض واپس ڪرڻ جي صلاحيت ۽ قرض جي مقصد جو جائزو وٺندا آهن. فنانسنگ جي نوعيت ۽ رقم مطابق ضمانت يا ٻيا دستاويز پڻ طلب ٿي سگهن ٿا.
ڇا ڪراچي جو سمنڊ ٻيهر نيرو ٿي سگهي ٿو؟
ڪراچي جو سمنڊ رڳو هڪ تفريحي ماڳ يا مهاڻن جي روزگار جو ذريعو ناهي، پر اهو شهر جي ماحولياتي نظام جو اهم حصو آهي.
پلاسٽڪ آلودگي، غير صاف ٿيل گٽرن جو پاڻي، صنعتي فضلو، مڇي مارڻ جا لاوارث ڄار، مينگرووز جي واڍي ۽ سنڌو درياهه مان گهٽ ٿيندڙ پاڻي گڏجي ڪراچي جي سامونڊي ماحول لاءِ وڏو چئلينج بڻجي چڪا آهن.
سمنڊ کي بچائڻ لاءِ رڳو ساحلن تان ڪچرو کڻڻ ڪافي نه هوندو. گندي پاڻي جي ٽريٽمينٽ، صنعتي فضلي جي نگراني، سنگل يوز پلاسٽڪ جي استعمال ۾ گهٽتائي، مڇي مارڻ جي ڄارن جي مناسب انتظام، مينگرووز جي تحفظ ۽ مهاڻن لاءِ ماحول دوست ٽيڪنالاجي تائين رسائي کي گڏيل حڪمت عملي جو حصو بڻائڻو پوندو.
بندرگاهه ڏانهن ڏسندي 74 ورهين جي طالب ڪڇي جي ذهن ۾ اڄ به هڪ سوال موجود آهي: ڇا ايندڙ نسلون به اهو ئي شفاف، نيرو ۽ زندگيءَ سان ڀرپور سمنڊ ڏسي سگهنديون، جيڪو هن پنهنجي ٻالڪپڻ ۾ ڏٺو هو؟
شايد ان سوال جو جواب ڪراچي جي ايندڙ سالن جي ماحولياتي پاليسين، سامونڊي وسيلن جي تحفظ ۽ اڄ کنيل فيصلن ۾ لڪل آهي.
