پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وچ ۾ ٿيل مڪي گڏيل دفاعي معاهدو عالمي ۽ علائقائي سطح تي بحث جو مرڪز بڻجي ويو آهي. معاهدي کي ٽنهي ملڪن جي دفاعي، سفارتي ۽ اسٽريٽجڪ سهڪار ۾ اهم اڳڀرائي قرار ڏنو پيو وڃي، جڏهن ته ماهرن موجب ان سان سعودي عرب کي فوري دفاعي فائدو، پاڪستان کي معاشي ۽ عسڪري موقعا ۽ ترڪي کي دفاعي صنعت ۽ علائقائي اثر وڌائڻ جو موقعو ملي سگهي ٿو.
معاهدي بابت اهم سوال اهو آهي ته ڇا هي صرف دفاعي تعاون تائين محدود رهندو يا مستقبل ۾ نيٽو جهڙي گڏيل عسڪري شراڪتداري جي شڪل اختيار ڪندو؟ ماهرن جو چوڻ آهي ته في الحال ان کي مڪمل فوجي اتحاد قرار ڏيڻ وقت کان اڳ هوندو، پر ٽنهي ملڪن جي گڏيل دفاعي صلاحيتن، ٽيڪنالاجي، انٽيليجنس ۽ فوجي تربيت ۾ تعاون جا امڪان ضرور وڌي ويا آهن.
سعودي عرب لاءِ سڀ کان وڏو دفاعي فائدو
مڪي معاهدي مان شروعاتي طور سڀ کان وڌيڪ فائدو سعودي عرب کي حاصل ٿيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو پيو وڃي.
خليجي خطي ۾ ميزائل ۽ ڊرون حملن، سامونڊي رستن جي تحفظ ۽ علائقائي ڇڪتاڻ سبب رياض پنهنجي دفاعي صلاحيت وڌيڪ مضبوط ڪرڻ چاهي ٿو.
ماهرن موجب، ترڪي جي جديد دفاعي ٽيڪنالاجي ۽ پاڪستان جي عسڪري صلاحيت ۽ اسٽريٽجڪ تجربي کي گڏ ڪرڻ سان سعودي عرب جي دفاعي ۽ ڊيٽرنس صلاحيت وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي.
ترڪي جي نيٽو ميمبر هجڻ سبب سعودي عرب کي هڪ اهڙي ملڪ سان دفاعي سهڪار جو موقعو ملي ٿو، جيڪو جديد فوجي ٽيڪنالاجي، ڊرونز، فضائي دفاع ۽ دفاعي صنعت ۾ تيزي سان اڳتي وڌي رهيو آهي.
سعودي عرب اڳ ئي پاڪستان سان دفاعي تعاون رکي ٿو، جڏهن ته ترڪي جي شموليت سان هن ڀائيواري کي وڌيڪ سفارتي ۽ عسڪري وزن ملي سگهي ٿو.
يمن ۽ حوثين جو خطرو
سعودي عرب لاءِ يمن ۽ حوثين جو خطرو پڻ هن معاهدي جي اهم پسمنظرن مان هڪ آهي.
ماهرن موجب، جيڪڏهن يمن ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪري ٿو ۽ سعودي عرب تي ميزائل يا ڊرون حملا وڌن ٿا ته پاڪستان ۽ ترڪي طرفان دفاعي سامان، تربيت يا انٽيليجنس سهڪار جا امڪان پيدا ٿي سگهن ٿا.
12 آگسٽ تي بحيره احمر ۾ هڪ جهاز تي حملي جي نتيجي ۾ ٽن پاڪستاني شهرين جي فوت ٿيڻ کانپوءِ بحيره احمر جي سيڪيورٽي پاڪستان لاءِ به وڌيڪ اهم بڻجي وئي آهي.
تنهن هوندي به ماهرن جو چوڻ آهي ته پاڪستان يا ترڪي جي يمن جي تڪرار ۾ سڌي فوجي شموليت سان صورتحال وڌيڪ علائقائي ٿي سگهي ٿي.
پاڪستان کي ڇا حاصل ٿيندو؟
مڪي دفاعي معاهدو پاڪستان لاءِ صرف دفاعي نه پر سفارتي ۽ معاشي لحاظ کان به اهم قرار ڏنو پيو وڃي.
ماهرن موجب، معاهدي سان پاڪستان جي وچ اوڀر ۾ اسٽريٽجڪ اهميت وڌي سگهي ٿي ۽ علائقائي سيڪيورٽي معاملن ۾ اسلام آباد جو ڪردار وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿو.
سعودي عرب پاڪستان سان دفاعي اثاثن، تربيت ۽ ٽيڪنالاجي ۾ تعاون وڌائڻ سان گڏ وڌيڪ معاشي سهڪار به ڪري سگهي ٿو.
دفاعي پيداوار ۾ سعودي سيڙپڪاري يا سهڪار پاڪستان جي پنهنجي دفاعي صنعت کي وڌائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو.
ترڪي کان پاڪستان کي جديد دفاعي ٽيڪنالاجي
پاڪستان لاءِ معاهدي جو هڪ اهم فائدو ترڪي جي جديد دفاعي ٽيڪنالاجي تائين وڌيڪ رسائي ٿي سگهي ٿي.
ماهرن موجب، ترڪي ڊرونز، ڊرون مخالف نظام، اليڪٽرانڪ جنگي صلاحيتن، جديد سينسرز، درست نشانو لڳائيندڙ هٿيارن، محفوظ مواصلاتي نظام ۽ فضائي دفاع جي شعبن ۾ پاڪستان سان تعاون وڌائي سگهي ٿو.
ترڪي ۽ پاڪستان وچ ۾ اڳ ئي مضبوط دفاعي لاڳاپا موجود آهن، تنهن ڪري نئين معاهدي سان گڏيل دفاعي پيداوار، فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجي جي منتقلي جا موقعا وڌيڪ وڌي سگهن ٿا.
ماهرن جو خيال آهي ته پاڪستان لاءِ سڀ کان وڌيڪ فائديمند رستو سڌي علائقائي جنگين ۾ شامل ٿيڻ بدران دفاعي صنعت، فوجي تربيت، ٽيڪنالاجي ۽ انٽيليجنس تعاون کي وڌائڻ هوندو.
ڇا ڀارت لاءِ به هي هڪ پيغام آهي؟
مڪي معاهدي کانپوءِ ڀارت ۾ به ان بابت سوال اٿيا آهن.
تجزيه نگارن موجب، معاهدو ڪنهن ملڪ خلاف نه هجڻ جي باوجود ان جو هڪ اهم اثر ڊيٽرنس ۽ سياسي سگنلنگ جي صورت ۾ سامهون اچي سگهي ٿو.
يعني پاڪستان کي اهو فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو ته ڪنهن امڪاني علائقائي بحران دوران ان سان گڏ سعودي عرب ۽ ترڪي جهڙا اهم ساٿي موجود هوندا.
تنهن هوندي به اهو ضروري ناهي ته ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ ڪنهن تڪرار جي صورت ۾ سعودي عرب يا ترڪي لازمي طور سڌي جنگ ۾ شامل ٿين.
ماهرن موجب، اهي ملڪ پاڪستان کي هٿيار، انٽيليجنس، سفارتي مدد يا ٻيو دفاعي سهڪار فراهم ڪري سگهن ٿا، بغير ان جي ته پاڻ سڌي جنگ جو حصو بڻجن.
ترڪي کي ڇا فائدو ٿيندو؟
ترڪي لاءِ مڪي دفاعي معاهدو دفاعي صنعت، واپار ۽ سفارتڪاري جي لحاظ کان اهم موقعو ٿي سگهي ٿو.
سعودي عرب جي مالي طاقت ترڪي جي وڏن دفاعي منصوبن، جديد تحقيق ۽ ترقياتي پروگرامز لاءِ سرمائي جو ذريعو بڻجي سگهي ٿي.
خاص طور تي ’ڪان‘ (KAAN) فائٽر جيٽ سميت ترڪي جي جديد دفاعي منصوبن کي سعودي سيڙپڪاري مان فائدو ملڻ جا امڪان ظاهر ڪيا ويا آهن.
ترڪي دفاعي پيداوار وڌائڻ، نيون مارڪيٽون حاصل ڪرڻ ۽ گڏيل دفاعي منصوبن کي اڳتي وڌائڻ چاهي ٿو، جڏهن ته سعودي عرب وٽ وڏا مالي وسيلا موجود آهن.
اهڙي صورتحال ٻنهي ملڪن جي مفادن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي ٿي.
ترڪي جي علائقائي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي
ماهرن موجب، معاهدي کانپوءِ ترڪي نيٽو ۽ وچ اوڀر جي ملڪن وچ ۾ هڪ پل طور پنهنجو ڪردار وڌيڪ مضبوط ڪري سگهي ٿو.
پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي جي وچ ۾ انٽيليجنس شيئرنگ، فضائي دفاع، سامونڊي رستن جي تحفظ ۽ دفاعي پيداوار ۾ تعاون وڌڻ جا امڪان آهن.
ان سان گڏ ترڪي لاءِ خليجي خطي، ڏکڻ ايشيا ۽ بحيره احمر ۾ اسٽريٽجڪ رسائي پڻ وڌي سگهي ٿي.
ڇا هي نيٽو جهڙو فوجي اتحاد بڻجي سگهي ٿو؟
هي معاهدي بابت سڀ کان وڏو سوال آهي.
ماهرن موجب، في الحال پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وٽ نيٽو جهڙو گڏيل فوجي ڪمانڊ، مستقل فوجي ڍانچو ۽ گڏيل دفاعي نظام موجود ناهي.
ٽنهي ملڪن جا ڪجهه مفاد هڪجهڙا آهن، پر ڪيترن ئي علائقائي معاملن تي سندن پاليسيون مختلف پڻ آهن.
انهيءَ ڪري ماهرن جو خيال آهي ته هي معاهدو فوري طور تي نيٽو جهڙي مڪمل فوجي اتحاد جي شڪل اختيار نه ڪندو.
پر جيڪڏهن مستقبل ۾ گڏيل فوجي مشقون، انٽيليجنس شيئرنگ، دفاعي پيداوار، هٿيارن جا گڏيل منصوبا ۽ مستقل ڪمانڊ ڍانچو قائم ڪيو وڃي ٿو ته شراڪتداري وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي.
ايران لاءِ ڇا مطلب آهي؟
مڪي معاهدو اهڙي وقت ٿيو آهي، جڏهن ايران، آمريڪا ۽ وچ اوڀر جي ٻين ملڪن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود آهي.
انهيءَ ڪري هڪ خدشو اهو پڻ آهي ته ايران هن ٽن ملڪي دفاعي شراڪتداري کي پنهنجي خلاف اتحاد طور ڏسي سگهي ٿو.
پاڪستان واضح ڪري چڪو آهي ته معاهدو ڪنهن ملڪ خلاف ناهي، جڏهن ته پاڪستاني قيادت ايران سان هن معاملي تي رابطو پڻ ڪيو آهي.
ايران جي پرڏيهي وزارت به چيو آهي ته تهران هن معاهدي کي پنهنجي لاءِ خطرو نٿو سمجهي.
ماهرن موجب، ترڪي به ايران سان سڌي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيندو ۽ سفارتڪاري ذريعي علائقائي ڇڪتاڻ گهٽائڻ کي ترجيح ڏئي سگهي ٿو.
ٽنهي ملڪن لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج
پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي جا هڪ ٻئي سان دوستاڻا لاڳاپا آهن، پر ٽنهي جا ٻين ملڪن سان به اهم سفارتي، معاشي ۽ دفاعي لاڳاپا آهن.
خاص طور تي سعودي عرب جا پاڪستان سان دفاعي لاڳاپا مضبوط هجڻ سان گڏ ڀارت سان به اهم واپاري ۽ معاشي تعلقات آهن.
انهيءَ ڪري جيڪڏهن مستقبل ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته رياض لاءِ ٻنهي ملڪن سان پنهنجو توازن برقرار رکڻ هڪ وڏو سفارتي چئلينج ٿي سگهي ٿو.
ساڳئي طرح ترڪي، سعودي عرب ۽ پاڪستان جا ايران، آمريڪا ۽ ٻين عالمي طاقتن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا آهن، جيڪي هن اتحاد جي مستقبل تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.
آمريڪا جو ڪردار
ماهرن موجب، هن نئين شراڪتداري جي پسمنظر ۾ آمريڪا جو ڪردار پڻ اهم آهي.
پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي ٽئي آمريڪا سان مختلف نوعيت جا ويجها لاڳاپا رکن ٿا.
تجزيه نگارن جو خيال آهي ته واشنگٽن چاهي ٿو ته خطي جا ملڪ پنهنجي سيڪيورٽي جي ذميواري ۾ وڌيڪ حصو وٺن، جنهن سان آمريڪا تي علائقائي سيڪيورٽي جو بار گهٽجي سگهي ٿو.
انهيءَ نظر سان ڏٺو وڃي ته مڪي معاهدو صرف ٽن ملڪن جي دفاعي تعاون تائين محدود نه، پر وچ اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا جي بدلجندڙ اسٽريٽجڪ صورتحال جو به حصو ٿي سگهي ٿو.
مڪي گڏيل دفاعي معاهدو هن وقت مڪمل فوجي اتحاد کان وڌيڪ هڪ اسٽريٽجڪ دفاعي شراڪتداري نظر اچي ٿو.
سعودي عرب کي ترڪي جي ٽيڪنالاجي ۽ پاڪستان جي عسڪري تجربي مان فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو، پاڪستان کي سعودي معاشي سهڪار ۽ ترڪي جي دفاعي ٽيڪنالاجي جا موقعا ملي سگهن ٿا، جڏهن ته ترڪي کي سعودي سرمائي، دفاعي برآمدن ۽ علائقائي سفارتي اثر ۾ واڌ جو فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو.
اصل امتحان هاڻي اهو هوندو ته ڇا ٽنهي ملڪ هن معاهدي کي رڳو سياسي سگنلنگ تائين محدود رکن ٿا يا ان کي گڏيل فوجي تربيت، دفاعي پيداوار، انٽيليجنس، ٽيڪنالاجي ۽ عملي دفاعي تعاون جي مضبوط نظام ۾ تبديل ڪن ٿا.
