پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ باسپتي چانور رڳو هڪ زرعي پيداوار نه، پر هاڻي هڪ اهم واپاري، قانوني ۽ سفارتي تڪرار بڻجي چڪو آهي. ٻنهي ملڪن جي دعويٰ آهي ته باسپتي سندن تاريخي ۽ زرعي ورثي سان ڳنڍيل آهي. تازو ڀارت کي باسپتي جي نالي بابت هڪ اهم قانوني محاذ تي ناڪامي کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جنهن سبب پاڪستان لاءِ پنهنجي باسپتي جي سڃاڻپ ۽ عالمي منڊين ۾ حقن جو معاملو وڌيڪ اهم بڻجي ويو آهي.
باسپتي جي جنگ اصل ۾ آهي ڇا؟
باسپتي ڊگهن، خوشبودار ۽ خاص ذائقي وارن چانورن جو هڪ قسم آهي، جيڪو تاريخي طور تي هماليه جي دامن سان لڳندڙ سنڌو-گنگا جي ميداني علائقن ۾ پوکيو ويندو رهيو آهي. اڄ عالمي سطح تي باسپتي جي واپار ۾ پاڪستان ۽ ڀارت ٻئي اهم ملڪ آهن. يورپي منڊي ٻنهي لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.
اصل تڪرار ان وقت شدت اختيار ڪيو، جڏهن باسپتي کي جاگرافيائي سڃاڻپ يعني اهڙي قانوني حيثيت ڏيڻ جي ڪوشش شروع ٿي، جنهن تحت ڪنهن مخصوص علائقي سان لاڳاپيل پيداوار جو نالو ٻين علائقن جا واپاري استعمال نه ڪري سگهن.
2000ع واري ڏهاڪي ۾ پهريون وڏو تڪرار
باسپتي بابت پاڪستان ۽ يورپي برادري وچ ۾ 2004ع ۾ ٿيل انتظامن ۾ پاڪستان جي باسمتي قسمن، جن ۾ ڪرنل باسمتي، باسمتي 370، پسا باسمتي ۽ سپر باسمتي شامل هئا، بابت خاص واپاري بندوبست ڪيا ويا. ان معاهدي ۾ يورپي برادري اهو پڻ تسليم ڪيو ته پاڪستان باسمتي کي جاگرافيائي سڃاڻپ طور تحفظ ڏيڻ لاءِ قدم کڻندو.
ساڳئي وقت ڀارت سان ٿيل انتظام ۾ به ڀارتي باسمتي جي مختلف قسمن کي تسليم ڪيو ويو ۽ ڀارت کي باسمتي جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ درخواست ڏيڻ جي همت افزائي ڪئي وئي.
يعني ان مرحلي تي معاملو ٻنهي ملڪن جي باسمتي کي الڳ سڃاڻڻ بدران واپاري ضابطن ۽ تصديق جي نظام سان ڳنڍيل هو.
آمريڪي ڪمپني جي دعويٰ ۽ ٻنهي ملڪن جو گڏيل ردعمل
باسمتي بابت تڪرار جو هڪ ٻيو اهم باب آمريڪا ۾ ان وقت سامهون آيو، جڏهن هڪ آمريڪي ڪمپني باسمتي سان لاڳاپيل ڪجهه دعوائن ۽ حقن حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پاڪستان ۽ ڀارت ان معاملي تي گڏجي اعتراض ڪيو.
اهو هڪ دلچسپ مرحلو هو، ڇاڪاڻ ته ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ سياسي لاڳاپا سخت هجڻ باوجود باسمتي جي عالمي سڃاڻپ جي معاملي تي ٻنهي جو مفاد هڪجهڙو هو.
پر پوءِ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا وڌيڪ خراب ٿيندا ويا ۽ باسمتي جو معاملو به گڏيل ورثي جي بدران مقابلي ۽ ملڪيت جي دعوائن جو حصو بڻجي ويو.
2018ع کان يورپي محاذ تي نئين جنگ
ڀارت 2018ع ۾ يورپي يونين وٽ باسمتي لاءِ تحفظ واري جاگرافيائي سڃاڻپ جي درخواست داخل ڪئي. ڀارت جو مقصد اهو هو ته يورپي منڊي ۾ باسمتي نالي کي پنهنجي مخصوص جاگرافيائي علائقن سان ڳنڍيو وڃي.
پاڪستان ان دعويٰ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ ته پاڪستان پڻ باسمتي پيدا ڪري ٿو ۽ يورپي منڊي پاڪستاني چانورن لاءِ تمام اهم آهي. ڀارتي درخواست کي 2020ع ۾ يورپي سطح تي اڳتي وڌڻ جو مرحلو مليو، جنهن کان پوءِ پاڪستان طرفان باقاعده اعتراض وڌيڪ نمايان ٿيو.
پاڪستان جو بنيادي موقف ڇا آهي؟
پاڪستان جو موقف آهي ته باسمتي رڳو ڀارت جي پيداوار ناهي. پنجاب جي ٻنهي پاسن تي صدين کان باسمتي پوکيو ويندو رهيو آهي ۽ ان جي تاريخي، ثقافتي ۽ زرعي سڃاڻپ ٻنهي ملڪن جي ورهايل خطي سان ڳنڍيل آهي.
پاڪستاني چانورن جي صنعت لاءِ مسئلو اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن هڪ ملڪ کي يورپي يونين ۾ باسمتي نالي تي مڪمل اجاراداري ملي وڃي ته ٻئي ملڪ جي برآمد ڪندڙن کي نالو، سڃاڻپ ۽ منڊي جي رسائي بابت وڏو نقصان ٿي سگهي ٿو.
پاڪستان 2023ع ۾ پنهنجو دعويٰ وڌيڪ مضبوط ڪيو
ڀارت جي دعويٰ جي جواب ۾ پاڪستان 2023ع ۾ يورپي سطح تي پنهنجي باسمتي جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ درخواست ڏني. ٻنهي ملڪن جي دعوائن ۾ ڪجهه علائقا هڪ ٻئي سان تاريخي ۽ جاگرافيائي طور ڳنڍيل آهن، جنهن ڪري يورپي ادارن لاءِ معاملو وڌيڪ پيچيده بڻجي ويو.
يورپي سطح تي هڪ گڏيل حل جي امڪان تي به ڳالهه ٿيندي رهي آهي، پر پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ سبب اهڙي گڏيل انتظام تي اتفاق آسان نه رهيو آهي.
تازو ڀارت کي ڇو ڌڪ لڳو؟
تازو ڀارت جي باسمتي بابت هڪ قانوني دعويٰ يا اپيل رد ٿيڻ سان اهو تاثر مضبوط ٿيو آهي ته عالمي سطح تي باسمتي کي صرف ڀارت سان مخصوص ڪرڻ ايترو آسان ناهي.
پر هتي هڪ ڳالهه واضح رکڻ ضروري آهي: ڪنهن مخصوص ملڪ ۾ ڀارت جي درخواست يا اپيل رد ٿيڻ جو مطلب اهو ناهي ته پاڪستان کي دنيا جي هر ملڪ ۾ باسمتي تي مڪمل اجاراداري ملي وئي آهي. باسمتي جي جاگرافيائي سڃاڻپ مختلف ملڪن جي قانونن ۽ عالمي واپاري ضابطن تحت الڳ الڳ طئي ٿي سگهي ٿي.
باسمتي رڳو چانور نه، اربين رپين جي منڊي
باسمتي جي سڃاڻپ جو معاملو ان ڪري به اهم آهي، ڇاڪاڻ ته هي اعليٰ قدر واري برآمدي پيداوار آهي. يورپي يونين، خليجي ملڪ ۽ ٻيون عالمي منڊيون پاڪستاني ۽ ڀارتي باسمتي جا وڏا خريدار آهن.
ان ڪري نالي جي قانوني تحفظ سان صرف عزت يا تاريخ جو سوال لاڳاپيل ناهي، پر برآمد ڪندڙن جي آمدني، آبادگارن جي فصل جي قيمت ۽ عالمي منڊي ۾ ملڪ جي برانڊ جي حيثيت به ڳنڍيل آهي.
تاريخي طور تي باسمتي ڪنهن جو؟
هن سوال جو سادو جواب ڏيڻ ڏکيو آهي.
باسمتي جي تاريخ موجوده پاڪستان ۽ ڀارت جي 1947ع واري سرحد کان گهڻو پراڻي آهي. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ورهايل پنجاب ۽ اتر هندستان جي ميداني علائقن ۾ خوشبودار چانورن جي پوک ۽ استعمال جا تاريخي حوالا ملن ٿا. 2025ع ۾ فنانشل ٽائمز ۾ شايع ٿيل هڪ خط ۾ هڪ محقق 1766ع جي مشهور پنجابي داستان هير رانجھا ۾ باسمتي لفظ جي استعمال ڏانهن به ڌيان ڇڪايو هو.
تنهنڪري تڪرار جو بنيادي سوال اهو ناهي ته باسمتي جو وجود صرف پاڪستان ۾ هو يا صرف ڀارت ۾؛ اصل سوال اهو آهي ته اڄ جي عالمي واپاري نظام ۾ باسمتي نالي تي قانوني حق ڪنهن کي ۽ ڪهڙي حد تائين ملڻ گهرجن؟
هاڻي اڳتي ڇا ٿي سگهي ٿو؟
هن تڪرار جا بنيادي طور ٽي ممڪن رستا نظر اچن ٿا:
1. ٻنهي ملڪن کي الڳ الڳ جاگرافيائي سڃاڻپ ملي؛
2. ٻنهي ملڪن لاءِ گڏيل باسمتي سڃاڻپ جو ڪو قانوني ۽ واپاري بندوبست پيدا ٿئي؛
3. ڪنهن هڪ ملڪ جي دعويٰ کي مخصوص منڊي ۾ وڌيڪ مضبوط قانوني تحفظ حاصل ٿئي.
يورپي منڊي ۾ ٻنهي ملڪن جون درخواستون ۽ سياسي حساسيت معاملي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهيون آهن.
اصل جنگ چانورن جي نه، سڃاڻپ ۽ مارڪيٽ جي آهي
پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ باسمتي جي جنگ کي جيڪڏهن رڳو چانورن جي جنگ سمجهيو وڃي ته معاملي جي اصل اهميت نظرانداز ٿي ويندي.
هي جنگ جاگرافيائي سڃاڻپ، تاريخي ورثي، عالمي واپار، برآمدي آمدني ۽ قومي برانڊ جي جنگ آهي.
هڪ طرف ڀارت دنيا جي وڏي چانور برآمد ڪندڙ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب پنهنجي باسمتي برانڊ کي عالمي سطح تي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ چاهي ٿو، ته ٻئي طرف پاڪستان پنهنجي باسمتي کي هڪ الڳ ۽ تاريخي پيداوار طور عالمي منڊين ۾ محفوظ رکڻ چاهي ٿو.
انهيءَ ڪري باسمتي جي نالي تي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ جاري قانوني ۽ واپاري مقابلو ايندڙ سالن ۾ به اهم رهڻ جو امڪان آهي.
