شام ۾ بشار الاسد جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ خطي ۾ تبديل ٿيندڙ سياسي ۽ فوجي صورتحال وچ ۾ جبل الشيخ هڪ ڀيرو ٻيهر عالمي ڌيان جو مرڪز بڻجي ويو آهي. اسرائيلي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو جبل الشيخ تي مقرر اسرائيلي فوجين سان ملاقات ڪري علائقي بابت پنهنجي حڪومت جي پاليسي واضح ڪئي آهي، جڏهن ته شام ان دوري کي غيرقانوني ۽ اشتعال انگيز قرار ڏنو آهي.
نيتن ياهو جو چوڻ آهي ته اسرائيل ايران ۾ ’نظام جي خاتمي‘ جي تمام ويجهو پهچي چڪو آهي ۽ جيڪڏهن ائين ٿيو ته ايران جي حمايت يافته علائقائي اتحاد جو ڍانچو به ڪمزور ٿي سگهي ٿو.
ٻئي طرف اسرائيلي دفاع واري وزير اسرائيل ڪاٽز شام جي صدر احمد الشرع کي سڌو پيغام ڏيندي چيو آهي ته اسرائيلي فوج نام نهاد سيڪيورٽي زون ۾ پنهنجي موجودگي برقرار رکندي ۽ اتان واپس نه ٿيندي.
شام جي پرڏيهي وزارت نيتن ياهو جي جبل الشيخ واري دوري جي سخت مذمت ڪندي ان کي شام جي خودمختياري ۽ علائقائي سالميت جي کليل خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. دمشق جو چوڻ آهي ته اهڙا قدم خطي ۾ ڇڪتاڻ کي وڌيڪ وڌائي سگهن ٿا.
جبل الشيخ آخر ايترو اهم ڇو آهي؟
جبل الشيخ، جنهن کي جبل حرمون جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، شام ۽ لبنان جي سرحدي علائقي ۾ واقع هڪ انتهائي اهم جبل آهي. پنهنجي غيرمعمولي اوچائي ۽ جاگرافيائي حيثيت سبب هي جبل شام، لبنان، اسرائيل ۽ اردن جي وچ واري خطي ۾ فوجي ۽ اسٽريٽجڪ لحاظ کان غيرمعمولي اهميت رکي ٿو.
جبل الشيخ جون چار نمايان چوٽيون آهن، جن مان بلند ترين چوٽي تقريباً 2814 ميٽر بلند آهي. برف سان ڍڪيل چوٽين سبب ان کي ’برف جو جبل‘ به چيو ويو آهي، جڏهن ته ’جبل حرمون‘ نالو قديم ڪنعاني پسمنظر رکي ٿو ۽ ان جو تعلق مقدس يا حرمت واري جاءِ سان ٻڌايو وڃي ٿو.
هي جبل دمشق جي اولهه ۾ واقع آهي ۽ گولان جي علائقي جي ويجهو هجڻ سبب ان جي جاگرافيائي حيثيت وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿي.
’قوم جون اکيون‘ ڇو چيو وڃي ٿو؟
اسرائيل ۾ جبل الشيخ کي ’قوم جون اکيون‘ پڻ چيو ويندو آهي. ان جو بنيادي سبب جبل جي اوچائي آهي، جتان وڏي علائقي تي نگراني رکڻ ممڪن بڻجي ٿي.
جبل جي بلند چوٽين تان شام، لبنان، گولان، اسرائيل ۽ اردن جي ڪجهه علائقن تائين نظر رکڻ ممڪن آهي. جديد ريڊار، ڪيمرا، نگراني جا اوزار ۽ ٻيا مواصلاتي نظام نصب ڪرڻ سان هن علائقي مان فوجي سرگرمين ۽ حرڪتن جي نگراني وڌيڪ مؤثر نموني ڪري سگهجي ٿي.
اسٽريٽجڪ معاملن جي ماهرن موجب جبل الشيخ تي موجودگي ڪنهن به ڌر کي خطي ۾ ابتدائي خبرداري، نگراني ۽ مواصلاتي سگنلن جي نگراني لاءِ اهم فوجي فائدو فراهم ڪري سگهي ٿي.
دمشق جي ويجهو هجڻ سبب اهميت
جبل الشيخ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت ان جو دمشق سان نسبتاً ويجهو هجڻ آهي. هي جبل شامي گادي واري شهر کان تقريباً 39 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ٻڌايو وڃي ٿو.
ماهرن جو خيال آهي ته جبل الشيخ تي مضبوط فوجي موجودگي سان دمشق ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي نگراني آسان ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته شامي فوج جي حرڪتن ۽ اهم فوجي تنصيبات تي به نظر رکڻ جي صلاحيت وڌي سگهي ٿي.
انهيءَ ڪري جبل الشيخ کي شام جي ڏاکڻي دفاعي نظام جي حوالي سان پڻ اهم سمجهيو ويندو آهي.
1967ع کان 1974ع تائين ڇا ٿيو؟
جبل الشيخ جي اسٽريٽجڪ اهميت نئين ڳالهه ناهي. 1967ع جي عرب-اسرائيل جنگ دوران اسرائيلي فوج جبل الشيخ جي چوٽي تي قبضو ڪيو ۽ اتي ابتدائي خبرداري وارو نظام قائم ڪيو.
هن نظام جو مقصد شام ۽ دمشق جي طرف کان ايندڙ مواصلاتي ۽ اليڪٽرانڪ سگنلن جي نگراني ڪرڻ هو.
پر 1973ع جي جنگ دوران شامي فوج جبل الشيخ جي چوٽي تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪيو. ان دور ۾ اتي موجود اسرائيلي ابتدائي خبرداري واري نظام بابت پڻ اهم تبديليون ٿيون.
ان کان پوءِ مئي 1974ع ۾ شام ۽ اسرائيل وچ ۾ جنگبندي واري معاهدي تحت ٻنهي ملڪن جي فوجن جي وچ ۾ بفر زون قائم ڪيو ويو ۽ علائقي ۾ فوجي تعينات بابت نيون حدون مقرر ڪيون ويون.
گولان واري علائقي ۾ گڏيل قومن جي نگراني وارو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ٻنهي ڌرين وچ ۾ فوجي ڇڪتاڻ کي محدود رکڻ هو.
هاڻي صورتحال ڇو مختلف آهي؟
ماهرن موجب موجوده صورتحال ماضي جي ڀيٽ ۾ مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته شام ۾ سياسي ۽ فوجي منظرنامو تبديل ٿي چڪو آهي.
بشار الاسد جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ اسرائيلي فوج ڏکڻ شام جي ڪجهه علائقن ۾ داخل ٿي ۽ شامي فوجي تنصيبات کي نشانو بڻائڻ جا ڪيترائي حملا پڻ ڪيا ويا.
اسرائيلي قيادت جو موقف آهي ته شام جي موجوده غيريقيني صورتحال کي نظر ۾ رکندي جبل الشيخ ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ فوجي موجودگي اسرائيل جي سلامتي لاءِ ضروري آهي.
جڏهن ته دمشق جو موقف آهي ته اسرائيلي فوج جي اڳڀرائي شام جي خودمختياري ۽ علائقائي سالميت جي خلاف آهي.
پاڻي جا وسيلا به وڏي اهميت رکن ٿا
جبل الشيخ جي اهميت رڳو فوجي نگراني تائين محدود ناهي. هي علائقو قدرتي پاڻي جي وسيلن جي لحاظ کان پڻ انتهائي اهم سمجهيو وڃي ٿو.
جبل جي بلند چوٽين تي برسات ۽ برفباري مان پيدا ٿيندڙ پاڻي زميني ذخيرا ڀرڻ سان گڏ علائقي جي ڪيترن ئي چشمن ۽ دريائن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو.
ماهرن موجب جبل الشيخ مان نڪرندڙ پاڻي جو نظام لبنان، شام، اردن ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل علائقائي آبي نظام جو حصو آهي.
انهن ۾ لبنان مان ايندڙ حاصباني درياهه ۽ گولان واري علائقي ۾ بانياس جهڙا اهم پاڻي جا وسيلا شامل آهن، جيڪي اڳتي هلي اردن ندي جي نظام سان ڳنڍجن ٿا.
انهيءَ سبب جبل الشيخ تي ڪنٽرول کي پاڻي جي وسيلن تي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت جي حوالي سان پڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو.
جديد نگراني ۽ اليڪٽرانڪ جنگ
اسٽريٽجڪ ماهرن موجب جبل الشيخ جي بلند ترين چوٽين تي موجودگي سان جديد نگراني جا نظام، ريڊار، ڪيمرا ۽ مواصلاتي اوزار نصب ڪرڻ ممڪن آهي.
بلندي جي ڪري هتان کان وڏي علائقي ۾ ريڊيو، مواصلاتي ۽ ٻين اليڪٽرانڪ سگنلن جي نگراني به وڌيڪ مؤثر طريقي سان ڪري سگهجي ٿي.
ماهرن جو چوڻ آهي ته اهڙي جڳهه تي موجود فوج کي صرف زميني نگراني جو فائدو نه ملندو آهي، پر هوائي ۽ اليڪٽرانڪ نگراني جون صلاحيتون پڻ وڌي وينديون آهن.
انهيءَ ڪري جبل الشيخ کي شام، لبنان، اسرائيل ۽ اردن جي وچ واري علائقي جي ’اسٽريٽجڪ ڪنجي‘ طور به ڏٺو وڃي ٿو.
اسرائيل لاءِ جبل الشيخ جو ڊگهي مدي وارو مطلب ڇا آهي؟
اسرائيلي قيادت جبل الشيخ تي پنهنجي فوجي موجودگي کي سلامتي جي ضرورت قرار ڏئي ٿي، پر ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته جيڪڏهن اها موجودگي ڊگهي عرصي تائين برقرار رهي ته ان جا سياسي ۽ علائقائي اثر به ٿي سگهن ٿا.
ماهرن موجب جبل الشيخ تي مستقل فوجي موجودگي شام جي ڏاکڻي علائقن ۾ طاقت جي توازن کي تبديل ڪري سگهي ٿي ۽ دمشق جي سلامتي بابت خدشن ۾ اضافو ٿي سگهي ٿو.
ٻئي طرف شام لاءِ جبل الشيخ رڳو هڪ جبل نه، پر ملڪ جي علائقائي سالميت ۽ قومي سلامتي سان ڳنڍيل حساس علائقو آهي.
جبل الشيخ جي اهميت ان جي بلندين، دمشق سان ويجهڙائي، گولان جي علائقي سان لاڳاپي، نگراني جي صلاحيت، فوجي اسٽريٽجڪ حيثيت ۽ پاڻي جي وسيلن سبب ڪيترن ئي رخن تي ٻڌل آهي.
انهيءَ ڪري نيتن ياهو جو جبل الشيخ جو دورو رڳو اسرائيلي فوجين سان ملاقات تائين محدود نٿو سمجهيو وڃي، پر ان کي شام ۾ بدلجندڙ طاقت جي توازن ۽ اسرائيل جي ڏاکڻي سلامتي پاليسي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو پيو وڃي.
ايندڙ وقت ۾ جبل الشيخ تي اسرائيلي فوج جي موجودگي ڪيتري عرصي تائين برقرار رهي ٿي ۽ ان جو شام، لبنان ۽ خطي جي ٻين ملڪن سان لاڳاپن تي ڪهڙو اثر پوي ٿو، اهو وچ اوڀر جي مستقبل جي سلامتي ۽ سياسي صورتحال لاءِ انتهائي اهم سوال بڻيل آهي.
