بنارس (انٽرنيشنل ڊيسڪ) هندستان جي بنارس هندو يونيورسٽي (BHU) ۽ گجرات يونيورسٽي جي محققن هڪ اهڙي تحقيق ڪئي آهي، جيڪا سنڌين بابت پنهنجي نوعيت جي پهرين جامع جينوم-وائيڊ (Genome-wide) مطالعي طور سامهون آئي آهي. هن تحقيق ۾ 113 سنڌي ماڻهن جي 730 هزار کان وڌيڪ ڊي اين اي مارڪرن جو جائزو ورتو ويو، جڏهن ته انهن نتيجن جو مقابلو مختلف آبادين سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ ٻن هزار ماڻهن جي جينياتي ڊيٽا سان ڪيو ويو.
تحقيق جو بنيادي نتيجو اهو نڪتو ته پاڪستان ۽ هندستان ۾ رهندڙ سنڌي، ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ ڏهاڪن جي جاگرافيائي جدائي باوجود، اڄ به هڪ مضبوط گڏيل جينياتي سڃاڻپ رکن ٿا.
سنڌين جي جينياتي سڃاڻپ ڪيتري پراڻي آهي؟
محققن موجب اڄوڪي سنڌين جي جينياتي بناوت جو اهم مرحلو لڳ ڀڳ 2,500 کان 2,900 سال اڳ مڪمل ٿيو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌي قوم ٻه هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ پنهنجي الڳ جينياتي سڃاڻپ قائم ڪري چڪي هئي، جيڪا اڄ تائين وڏي حد تائين محفوظ رهي آهي.
تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو ته اڄوڪي سنڌين جي ڊي اين اي جو لڳ ڀڳ 60 کان 66 سيڪڙو حصو انهن قديم آبادين سان ڳنڍيل آهي، جيڪي هزارين سال اڳ سنڌو ماٿريءَ جي علائقي ۾ رهنديون هيون.
ڇا هي تحقيق سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان تعلق کي مضبوط ڪري ٿي؟
محققن جو چوڻ آهي ته هي نتيجا آثار قديمه ۽ تاريخي شاهدين سان مڪمل هم آهنگ آهن. تحقيق موجب، سنڌين جو تعلق دنيا جي قديم ترين شهري تهذيبن مان هڪ، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان جينياتي طور به جڙيل نظر اچي ٿو.
اهو مطلب هرگز نه آهي ته موجوده سنڌي صرف هڪ ئي قديم آباديءَ جا وارث آهن، پر اهو ضرور ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌو ماٿريءَ جي قديم ماڻهن جو جينياتي ورثو اڄوڪي سنڌين ۾ نمايان نموني موجود آهي.
اجرڪ ۽ موهن جي دڙي جو تعلق
تحقيق ۾ ثقافتي شاهديون پڻ پيش ڪيون ويون آهن. محققن موجب، سنڌي سڃاڻپ جي علامت اجرڪ تي موجود ٽن پنن وارو مشهور نمونو (Trefoil) موهن جي دڙي مان هٿ آيل مشهور “پريسٽ ڪنگ” جي شال تي ٺهيل ڊزائن سان وڏي مشابهت رکي ٿو.
انهن جي راءِ موجب، اها ڳالهه لڳ ڀڳ پنج هزار سالن کان هلندڙ ثقافتي تسلسل ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيتوڻيڪ اها ڳالهه ثقافتي مشاهدي جي بنياد تي آهي.
ورهاڱي کان پوءِ ڇا ٿيو؟
1947ع ۾ برصغير جي ورهاڱي کان پوءِ وڏي انگ ۾ سنڌي هندو ۽ سک ڀارت منتقل ٿي ويا، جتي اهي گجرات، مهاراشٽر، راجسٿان، مڌيا پرديش، دهلي، تلنگانا ۽ ٻين علائقن ۾ آباد ٿيا.
تحقيق موجب، ايتري وڏي لڏپلاڻ جي باوجود، ڀارت ۾ رهندڙ سنڌين جي بنيادي جينياتي بناوت تقريباً ساڳي رهي. مختلف رياستن ۾ رهندڙ سنڌين جي جينياتي جوڙجڪ ۾ ڪو وڏو فرق سامهون نه آيو.
پاڪستاني ۽ ڀارتي سنڌين ۾ ڪهڙو فرق مليو؟
تحقيق ۾ هڪ اهم فرق به سامهون آيو.
محققن موجب، پاڪستان ۾ رهندڙ سنڌين ۾ ويجهن مائٽن ۾ شادين جي روايت سبب اندروني شادين (Inbreeding) جا آثار نسبتاً وڌيڪ ڏٺا ويا، جڏهن ته ڀارت ۾ رهندڙ سنڌين ۾ اها شرح گهٽ هئي.
تحقيق موجب، ورهاڱي کان پوءِ مختلف سماجن سان رابطن ۽ ٻين برادرين ۾ شادين سبب ڀارت ۾ رهندڙ سنڌين جي جينياتي تنوع ۾ واڌ آئي.
محققن ڇا چيو؟
تحقيق جي اڳواڻ چنچل ديو ناڻي چيو ته ”ڀارت ۽ پاڪستان ۾ رهندڙ سنڌي ڪيترن ئي ڏهاڪن جي جاگرافيائي جدائي باوجود جينياتي سطح تي اڃا تائين هڪ ٻئي سان ويجهي لاڳاپي ۾ آهن.“
جڏهن ته پروفيسر گيانيشور چؤبي سنڌين جي تاريخي سفر جي ڀيٽ يهودي ڊائاسپورا سان ڪندي چيو ته مختلف ملڪن ۾ پکڙجڻ باوجود سنڌين جون اباڻيون پاڙون برقرار رهيون آهن ۽ سندن ڊي اين اي اڄ به سنڌو ماٿريءَ جي قديم تهذيب سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.
هن تحقيق جي اهميت ڇا آهي؟
هي تحقيق ڏيکاري ٿي ته جديد پاپوليشن جينيٽڪس، آثار قديمه ۽ تاريخ گڏجي قديم انساني آبادڪاري، لڏپلاڻ ۽ نسلن بابت وڌيڪ واضح تصوير پيش ڪري سگهن ٿا.
بهرحال، سائنسي لحاظ کان اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته جينياتي تحقيقون ڪنهن قوم يا برادريءَ جي تاريخ کي سمجهڻ جو هڪ اهم ذريعو ضرور آهن، پر اهي اڪيلي سر تاريخ جو مڪمل فيصلو نٿيون ڪن. تاريخ، آثار قديمه، لسانيات ۽ ثقافتي شاهدين کي گڏجي ڏسڻ سان وڌيڪ متوازن نتيجا سامهون اچن ٿا.
تحقيق ڪٿي شايع ٿي؟
”سنڌي آبادي جي جينياتي تاريخ جي نئين سر تعمير: سرحدن کان مٿانهون لاڳاپو“ عنوان واري هي تحقيق دنيا جي معتبر سائنسي تحقيقي جرنل هيومن جينيٽڪس (Human Genetics) ۾ شايع ٿي آهي، جيڪو عالمي اشاعتي اداري اسپرنگر نيچر (Springer Nature) پاران شايع ڪيو ويندو آهي.
