تحرير: شڪيل سومرو
اردو ادب جي تاريخ ۾ ڪجهه شخصيتون اهڙيون آهن، جن جي زندگي سندن شاعري کان گهٽ دلچسپ نه رهي آهي. انهن مان هڪ وڏو نالو جوش مليح آبادي جو آهي. جوش جي شاعريءَ ۾ انقلاب، عشق، آزادي ۽ انسان دوستي جا جذبا ملن ٿا، پر سندس ذاتي زندگي ۽ خانداني پس منظر به ڪنهن ناول کان گهٽ نه آهي. سندس مشهور آتم ڪهاڻي “يادن جي برات” رڳو هڪ شاعر جي زندگيءَ جو احوال نه، پر هندستان جي زوال پذير نوابي سماج، لکهنؤ جي تهذيب، اشرافيه جي نفسيات ۽ انساني خواهشن جي تاريخ به آهي.
جوش مليح آبادي پنهنجي خاندان بابت لکندي ڪيترائي اهڙا انڪشاف ڪري ٿو، جيڪي پڙهندڙ کي حيران ڪري ڇڏين ٿا. خاص طور تي سندس ڏاڏي جي شخصيت، جنهن کي جوش هڪ اهڙي انسان طور پيش ڪري ٿو، جيڪو پنهنجي دور جي نوابي تهذيب جو زنده مثال هو.
جوش مليح آبادي جو اصل نالو شبير حسن خان هو. هو 5 ڊسمبر 1898ع تي مليح آباد ۾ پيدا ٿيو. مليح آباد اتر پرديش جو اهو علائقو هو، جيڪو پنهنجي آمُن، شاعري ۽ نوابي ماحول جي ڪري مشهور هو.
هن جو خاندان علمي، ادبي ۽ معاشي لحاظ کان مضبوط هو. گهر ۾ فارسي، عربي، اردو ادب، موسيقي ۽ شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون. اهڙي ماحول جو اثر ننڍپڻ کان ئي جوش تي پيوپر جوش جي شخصيت کي سمجهڻ لاءِ سندس خاندان، خاص طور سندس ڏاڏي کي سمجهڻ ضروري آهي.
“يادن جي برات” ۾ جوش پنهنجي ڏاڏي نواب محمد احمد خان جو ذڪر وڏي دلچسپي سان ڪري ٿو.
جوش جي بيان موجب سندس ڏاڏو نهايت حسين، مضبوط جسم وارو، بااثر ۽ عورتن جو شوقين شخص هو. هو پنهنجي دور جي نوابي اشرافيه جي انهن روايتن جو نمائندو هو، جن ۾ دولت، زمين، اقتدار ۽ عورتن کي حيثيت جي علامت سمجهيو ويندو هو.
جوش لکي ٿو ته سندس ڏاڏي وٽ چار مستقل نڪاحي زالون هيون، جڏهن ته ان کان سواءِ ڪيترين ئي لونڊين ۽ بانديُن سان به سندس لاڳاپا هئا. جوش جو دعويٰ آهي ته سندس ڏاڏو هڪ سئو کان وڌيڪ ٻارن جو پيءُ بڻيو.
اها ڳالهه اڄ جي دور ۾ مبالغي جهڙي محسوس ٿئي ٿي، پر اها جوش جي بيان ڪيل خانداني روايت جو حصو آهي.
جوش پنهنجي ڏاڏي بابت هڪ نهايت مشهور قصو بيان ڪري ٿو.
هو لکي ٿو ته سندس ڏاڏو بلوغت کان وٺي وفات تائين شايد ئي ڪا رات عورت جي صحبت کان سواءِ گذاري هجي. جيڪڏهن ڪنهن سفر يا مجبوري سبب کيس عورتن کان پري رهڻو پوندو هو ته هو بيچين ٿي پوندو هو.
جوش جو بيان آهي ته اهڙي حالت ۾ سندس ڏاڏي کي سخت مٿي جو سور ٿيندو هو. پوءِ ٻه طاقتور خادم سندس مٿي جي ڪنپٽين تي روئي جا ڦايا رکي، ڪلاڪن جا ڪلاڪ مالش ڪندا هئا.
اهو واقعو صرف هڪ شخص جي جنسي عادت جو احوال ناهي، پر ان دور جي نوابي ذهنيت ۽ عيش پسند زندگيءَ جي عڪاسي به ڪري ٿو.
جوش جڏهن اهي قصا بيان ڪري ٿو ته سندس مقصد صرف دلچسپي پيدا ڪرڻ نه هوندو آهي.
هو دراصل هڪ اهڙي طبقي جي نفسيات بيان ڪري رهيو هوندو آهي، جيڪو سياسي طور ڪمزور ٿي رهيو هو، پر اڃا تائين دولت، جاگيرن ۽ عيش عشرت جي دنيا ۾ رهندو هو.
ان دور ۾ ڪيترائي نواب ۽ زميندار پنهنجي طاقت کي عورتن جي تعداد، خادمن ۽ شاهي طرز زندگيءَ سان ماپيندا هئا.
جوش جو ڏاڏو انهيءَ دنيا جو هڪ نمايان ڪردار هو.
جيئن سندس ڏاڏو عورتن جي حسن جو عاشق هو، تيئن جوش به جوانيءَ ۾ محبتن ۽ رومانوي جذبن کان متاثر ٿيو.
فرق فقط اهو هو ته ڏاڏي لاءِ عورت هڪ جسماني خواهش جو مرڪز هئي، جڏهن ته جوش لاءِ عورت حسن، جذبي، الهام ۽ شاعريءَ جو سرچشمو بڻجي وئي.
جوش پنهنجي آتم ڪهاڻي ۾ ڪيترن ئي عشقن جو ذڪر ڪري ٿو. هو ڪنهن به ڳالهه کي لڪائڻ جي ڪوشش نٿو ڪري.
هو پنهنجي نوجواني جي محبتن، شادي شده عورتن سان جذباتي لاڳاپن، ناڪام عشقن ۽ انهن سببن جو به ذڪر ڪري ٿو، جن کيس زندگيءَ ۾ تڪليفون ڏنيون.
جوش جي شاعريءَ جو وڏو حصو سندس ذاتي تجربن مان جنم ورتو.
هو حسن کي صرف جسماني ڪشش نه پر هڪ روحاني ۽ جمالياتي قوت سمجهندو هو.
هن جي ڪيترين ئي غزلن ۽ نظمن ۾ محبوب جي اکين، وارن، آواز ۽ شخصيت جو ذڪر ملي ٿو.
پر ساڳئي وقت سندس شاعري صرف رومانوي دنيا تائين محدود نه رهي.
جوش کي اردو ادب ۾ “شاعر انقلاب” سڏيو وڃي ٿو.
هو برطانوي سامراج خلاف سخت لهجي ۾ شاعري ڪندو هو. سندس نظم نوجوانن ۾ جوش ۽ ولولو پيدا ڪندا هئا.
هو غلاميءَ، استحصال ۽ ناانصافيءَ خلاف آواز اٿاريندو رهيو.
هن جي شاعريءَ ۾ عشق ۽ انقلاب گڏ هلن ٿا.
شايد اهو ئي سبب آهي جو سندس شخصيت ۾ هڪ ئي وقت رومانويت ۽ بغاوت نظر اچي ٿي.
جوش جي زندگيءَ ۾ ادبي محفلن جو وڏو ڪردار هو.
دهلي، لکهنؤ ۽ حيدرآباد دکن جي محفلن ۾ سندس وڏو چرچو هوندو هو.
هو حاضر جواب، بيباڪ ۽ انتهائي ذهين انسان هو.
شراب نوشي به سندس زندگيءَ جو حصو رهي. هو ان ڳالهه کي به لڪائيندو نه هو.
“يادون ڪي بارات” جي سڀ کان وڏي خصوصيت اها آهي ته جوش پاڻ کي ڪنهن بزرگ يا فرشتي جي روپ ۾ پيش نٿو ڪري، پر هڪ عام انسان طور سامهون اچي ٿو، جنهن ۾ خوبيون به آهن ۽ ڪمزوريون به.
ورهاڱي کان پوءِ جوش ڪجهه وقت هندستان ۾ رهيو، پر پوءِ پاڪستان منتقل ٿي ويو.
هن پاڪستان بابت وڏيون اميدون رکيو هيون. هو چاهيندو هو ته نئين رياست علم، جمهوريت ۽ ترقي پسند سوچ جي علامت بڻجي.
پر وقت سان گڏ کيس ڪيترين ڳالهين تي مايوسي ٿي.
ان هوندي به هن لکڻ ڇڏي نه ڏنو ۽ عمر جي آخري حصي تائين ادبي خدمتون جاري رکيون.
اردو ادب ۾ ڪيترائي آتم ڪٿا جا ڪتاب لکيا ويا آهن، پر “يادون ڪي بارات” جي اهميت منفرد آهي.
هي ڪتاب صرف هڪ شاعر جي زندگيءَ جو احوال نه آهي.
هي هڪ پوري دور جي سماجي تاريخ آهي.
هن ڪتاب ۾ نوابي هندستان جا آخري ڏينهن، اشرافيه جي زندگي، لکهنؤ جي تهذيب، عشق جا قصا، شراب جون محفلون، ادبي ويڙهيون ۽ سياسي تبديليون گڏجي هڪ مڪمل تصوير ٺاهين ٿيون.
جوش ۽ سندس ڏاڏو ٻن مختلف دورن جا ماڻهو هئا.
ڏاڏو زوال پذير نوابي سماج جو نمائندو هو، جڏهن ته جوش جديد دور جو شاعر.
ڏاڏي جي دنيا عيش ۽ اقتدار جي دنيا هئي، جڏهن ته جوش جي دنيا لفظن، خيالن ۽ انقلاب جي دنيا هئي.
پر ٻنهي ۾ هڪ ڳالهه مشترڪ هئي: زندگيءَ سان بي پناهه محبت.
هڪ حسن کي جسماني صورت ۾ ڳوليو، ٻئي حسن کي شاعريءَ ۽ تخليق ۾.
جوش مليح آبادي جي شخصيت کي صرف شاعر جي حيثيت سان سمجهڻ ڪافي ناهي.
هو هڪ اهڙي دور جو شاهد هو، جنهن ۾ نوابي هندستان ختم ٿي رهيو هو ۽ جديد سياسي دنيا جنم وٺي رهي هئي.
سندس ڏاڏو انهيءَ پراڻي دنيا جو آخري نمائندو هو، جڏهن ته جوش نئين دور جو باغي شاعر.
“يادن جي برات” پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته اسان رڳو هڪ فرد جي زندگي نه، پر هڪ پوري سماج جي عروج ۽ زوال جي ڪهاڻي پڙهي رهيا آهيون.
جوش جي زندگي عشق، بغاوت، شاعري، شراب، سياست، حسرتن ۽ خوابن جو اهڙو سنگم آهي، جيڪو اردو ادب ۾ شايد ئي ٻي ڪنهن شخصيت وٽ ملي. انهيءَ ڪري جوش مليح آبادي اڄ به رڳو هڪ شاعر نه، پر هڪ مڪمل داستان جي حيثيت رکي ٿو.هي مضمون اخبار جي ادبي صفحي، رسالي يا ويب پورٽل لاءِ مناسب آهي ۽ ان کي وڌيڪ وڌائي جوش جي عشقن، شادين ۽ ادبي تڪرارن تي الڳ بابن سان ڪتابي شڪل به ڏئي سگهجي ٿي.
