سنڌيڪار : شڪيل سومرو
(حوالو: A Journey to Disillusionment)
شيرباز خان مزاري جي آتم ڪٿا “A Journey to Disillusionment” جو هي حصو سندس ذاتي زندگي، قبيلائي روايتن ۽ سماجي ذميوارين جي هڪ اهڙي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو، جتي جديد شعور ۽ روايتي پابنديون هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندي به گڏ هلي رهيون آھن.
پنجاب جي نئين گورنر جنرل غلام جيلاني هڪ ڏينهن کيس پيغام موڪليو ته هو ملاقات ڪرڻ چاهي ٿو۔ ان وقت ضياءُ الحق پاڻ کي صدر جي حيثيت ۾ مستحڪم ڪري چڪو هو. ملاقات دوران جنرل جيلاني کلي دل سان اعتراف ڪيو ته کيس صدر طرفان هدايت ملي آهي ته مزاري کي جيڪا به مدد گهرجي، سا فراهم ڪئي وڃي.
هي آڇ عام سياسي مفادن لاءِ استعمال ٿي سگهي پئي، پر مزاري ان کي پنهنجي ڌرتي ۽ ماڻهن جي ڀلائي لاءِ استعمال ڪيو. هن سونمياڻي لاءِ پڪو روڊ، بجلي، رورل هيلٿ سينٽر، هاءِ اسڪول ۽ پبلڪ ڪال آفيس جو مطالبو ڪيو. جنرل جيلاني حيران ٿي پڇيو ته “تون ته اتي رهندو ئي ناهين!” پر مزاري جي دل ۾ سونمياڻي لاءِ هڪ اڻ ٽٽندڙ وابستگي هئي، اهو قرض، جيڪو هو پنهنجي ماڻهن ڏانهن محسوس ڪندو هو.
آخرڪار، زمين عطئي ڪرڻ جي شرط تي، اهي سڀ سهولتون منظور ٿيون. ٿوري ئي عرصي ۾ سونمياڻي، جيڪو ڪڏهن هڪ پٺتي پيل ۽ دنيا کان ڪٽيل ڳوٺ هو، ترقي جي راهه تي گامزن ٿي ويو . اسڪول قائم ٿيا، صحت مرڪز کوليو ويو، روڊ ٺهيا ۽ بجلي پهتي.
مزاري پنهنجي يادگيرين ۾ لکي ٿو ته 1951ع ۾ جڏهن هو پهريون ڀيرو سونمياڻي آيو، ته اهو هنڌ ايترو پوئتي پيل هو جو سندس ڪار ڏسڻ لاءِ ماڻهو ميلن جا ميل پنڌ ڪري ايندا هئا. اها “هلندڙ مشين” انهن لاءِ ڪنهن عجائبي کان گهٽ نه هئي.
ان ئي ماحول ۾، جنوري 1953ع ۾، هن پنهنجي پهرين زال سوريا کي آندو . هڪ نوجوان، پڙهيل لکيل ۽ مهذب ڇوڪري، جيڪا حيدرآباد دکن جي تعليم يافته خاندان سان واسطو رکندي هئي. مزاري صاف لفظن ۾ لکي ٿو ته سوريا سان شادي سندس زندگيءَ جو سڀ کان بهتر فيصلو هو.
پر قسمت هن جي زندگيءَ ۾ هڪ ٻيو موڙ به رکيو هو. شادي کان ٿوري ئي عرصي بعد، جڏهن سندس وڏي پٽ شيرازم جي پيدائش ٿي، ته هو ڊيره بگٽي روانو ٿيو ۽ اتي ٻي شادي ڪئي . اها شادي نواب سر محراب خان بگٽي جي ڌيءَ سان ٿي، جيڪا ڪجهه سال اڳ قبيلائي واعدي طور طئي ٿي چڪي هئي.
هتي مزاري جي زندگيءَ ۾ ذاتي خواهش ۽ قبيلائي روايتن جو ٽڪراءُ واضح نظر اچي ٿو. بلوچ سماج ۾ اهڙا واعدا رڳو ذاتي فيصلا نه هوندا آهن، پر قبيلائي عزت ۽ وقار سان جڙيل هوندا آهن. هڪ ڀيرو ڏنل لفظ کي ٽوڙڻ نه رڳو بي عزتي، پر سماجي تڪرار جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
مزاري لکي ٿو ته مزاري ۽ بگٽي قبيلن جي وچ ۾ صديون پراڻيون دشمنيون رهيون، تنهنڪري اهڙيون شاديون امن ۽ لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ضروري سمجهيون وينديون هيون. سندس پنهنجي ڏاڏي به اهڙي روايت کي نڀائيندي مري قبيلي مان شادي ڪئي هئي.
سوريا، جيڪا جديد تعليم يافته هئي، هن پيچيده صورتحال کي سمجهي ۽ قبول ڪيو. مزاري پنهنجي زال جي هن فهم ۽ وفاداريءَ کي وڏي عزت سان ياد ڪري ٿو، ۽ لکي ٿو ته وقت گذرڻ باوجود به هو ان فيصلي جي قدر ڪندو رهيو آهي.
انهن ذاتي ۽ قبيلائي واقعن جي وچ ۾ به، مزاري پنهنجي علائقي لاءِ ڪم ڪرڻ کان نه رڪيو. هو لکي ٿو ته جاگيرداري نظام هيٺ زميندارن ۽ پوليس جي گڏيل طاقت عام ماڻهن لاءِ خوف ۽ جبر جو ماحول پيدا ڪري ڇڏيو هو، جتي ڪو به آواز اٿارڻ جي جرئت نه ڪندو هو.
هي سڄو احوال صرف هڪ شخص جي زندگيءَ جو بيان ناهي، پر ان دور جي سماجي ڍانچي، قبيلائي قدرن ۽ سياسي حقيقتن جو عڪس آهي .جتي محبت، ذميواري، طاقت ۽ روايتون هڪ ئي وقت انسان جي تقدير جوڙين ٿيون.
