تحرير : شڪيل سومرو
خشونت سنگهه (Khushwant Singh) برصغير جي انهن ڪجھ چونڊ ليکڪن مان هو، جن ادب کي صرف سنجيده تاريخ يا فلسفي تائين محدود نه رکيو، پر ان ۾ مزاح، طنز، جنسي سچايون، سياسي تلخي ۽ انساني نفسيات کي به گڏ ڪري ڇڏيو. هو صحافي به هو، مورخ به، ڪالم نگار به ۽ هڪ بيحد بيباڪ شخصيت به هو.
هن جي لکڻ جو انداز سادو، سڌو ۽ دل ۾ لهندڙ هو. هو وڏن جملن بدران سچائي کي مختصر ۽ تيز لفظن ۾ بيان ڪندو هو، جنهن سبب پڙهندڙ کي لڳندو هو ته ليکڪ سڌو ان سان ڳالهائي رهيو آهي.
ٽرين ٽو پاڪستان: ورهاڱي جي درد جو انساني چهرو
خشونت سنگهه جو سڀ کان مشهور ناول Train to Pakistan آهي، جيڪو 1947 جي ورهاڱي جي پسمنظر ۾ لکيل آهي. هي ڪتاب ڪنهن سياسي بيان کان وڌيڪ هڪ انساني الميو آهي. هڪ ننڍڙي ڳوٺ “منو ماجرا” ۾ مسلمانن ۽ سکن جي گڏيل زندگي اوچتو نفرت ۽ قتل ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. خشونت سنگهه ڏيکاري ٿو ته ورهاڱو صرف سرحدن جو نه، پر انسانيت جي ٽٽڻ جو نالو هو.
هن ناول جي خاص ڳالهه اها آهي ته ان ۾ ڪو “هيرو” مڪمل نه آهي، هر ڪردار اندروني تڪرار جو شڪار آهي. اهو ئي سبب آهي جو هي ڪتاب اڄ به عالمي ادب ۾ ورهاڱي تي سڀ کان اهم ڪم سمجهيو وڃي ٿو.
هن جو ٻيو اهم ناول I Shall Not Hear the Nightingale آهي، جيڪو آزادي کان اڳ واري برطانوي هندستان جو سياسي ماحول کي ڏيکاري ٿو.
هن ۾ هڪ طرف آزادي جا نعرا آهن، ته ٻئي طرف وفاداري، خانداني دٻاءُ ۽ اخلاقي تضاد. خشونت سنگهه ڏيکاري ٿو ته سياست صرف نظريو نه پر انسان جي ذاتي زندگي کي به ٽوڙي ڇڏيندي آهي.
Delhi: A Nove ۾ خشونت سنگهه دهلي جي تاريخ کي هڪ زنده ڪردار بڻائي پيش ڪري ٿو. صديون گذرڻ باوجود شهر بدلجندو رهي ٿو، پر طاقت، لالچ ۽ محبت جا قصا ساڳيا رهن ٿا.
ٻيا اهم ڪتاب ۽ لکڻيون
خشونت سنگهه صرف ناول نگار نه هو، هن ڪيترائي ٻيا اهم ڪم به لکيا: “History of the Sikhs” (سکن جي تاريخ تي اهم ڪم) “The Company of Women” (جنسيات ۽ انساني رشتن تي لکيل تڪراري ناول) “A History of the Sikhs” (تفصيلي تاريخي ڪتاب)
ڪيترائي ڪالم ۽ مضمونن جا مجموعا
The Company of Women خشونت سنگهه جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ ايندڙ ڪتابن مان هڪ آهي. هن ناول ۾ مرد ۽ عورت جي رشتن، جنسي خواهشن ۽ جديد سماج جي منافقت کي بيحد کلي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي.
هي ڪتاب ڪيترن پڙهندڙن لاءِ دلچسپ به هو ۽ ڪجهه لاءِ تڪراري به، پر خشونت سنگهه پنهنجي انداز تي قائم رهيو.
ذاتي زندگي: شادي، تعلقات ۽ مونيڪا گانڌي جو حوالو
خشونت سنگهه جي ذاتي زندگي به ايتري ئي رنگين ۽ بحث طلب رهي جيتروسندس لکڻيون.
هو شادي شده هو، پر سندس زندگي ۾ مختلف عورتن سان لاڳاپن جا حوالا ملن ٿا. ڪجهه سوانح عمريون ۽ صحافتي لکڻيون هن جي ذاتي زندگي بابت کليل انداز ۾ ڳالهائن ٿيون.
“مونيڪا گانڌي” سان لاڳاپي بابت به سوشل ميڊيا ۽ غير رسمي حوالن ۾ ڳالهيون ملن ٿيون، پر مستند ادبي يا تاريخي ذريعن ۾ ان تعلق جي واضح ۽ تفصيلي تصديق موجود ناهي. خشونت سنگهه پاڻ به پنهنجي لکڻين ۾ ذاتي زندگي بابت کلي ڳالهائڻ جو عادي هو، پر هو هر ڳالهه کي افسانوي رنگ ۾ پيش ڪندو هو، جنهن ڪري حقيقت ۽ ادب جي حد ڪڏهن ڪڏهن ڌندلي ٿي وڃي ٿي.
خشونت سنگهه جو اصل ڪمال سندس سادگي هئي. هو وڏن فلسفن کي به عام ماڻهو جي زبان ۾ بيان ڪندو هو. سندس طنز تيز، مزاح قدرتي ۽ مشاهدو انتهائي گهرو هوندو هو.
هو پاڻ به چوندو هو ته ليکڪ جو ڪم ماڻهن کي خوش ڪرڻ نه، پر سچ کي بي نقاب ڪرڻ آهي ڀلي اهو سچ ڪنهن کي پسند اچي يا نه.
خشونت سنگهه برصغير جي ادب ۾ اهڙو نالو آهي جيڪو صرف ناولن تائين محدود نه آهي، پر هڪ مڪمل فڪر آهي. هن ورهاڱي جي زخمن کي انساني روپ ڏنو، محبت کي بيباڪ انداز ۾ لکيو ۽ سياست کي طنز جي آئيني ۾ ڏيکاريو.
سندس لکڻيون اڄ به پڙهندڙن کي اهو احساس ڏين ٿيون ته تاريخ صرف ڪتابن ۾ نه، پر انسان جي اندر به لکجي ٿي.
