هر سال 1 اپريل تي دنيا جا لکين ماڻهو هڪ ٻئي سان مذاق ڪندا آهن، ڪوڙيون خبرون وائرل ڪيون وينديون آهن ۽ ڪيترائي ماڻهو بي خبري ۾ “اپريل فول” بڻجي وڃن ٿا۔ پر سوال اهو آهي ته آخر اپريل فول جي روايت ڪٿان آئي؟ ڇا اهو صرف مذاق آهي يا ان جي پٺيان ڪا تاريخي حقيقت به لڪل آهي؟
اپريل فول جو تاريخي پسمنظر:
اپريل فول جي اصل شروعات بابت ڪا هڪ پڪي تاريخ موجود ناهي، پر تاريخدانن موجب ان جا ڪجهه اهم حوالا ملن ٿا، 1. فرانس ۽ ڪيلينڊر جي تبديلي (1582)
گهڻن محققن جو خيال آهي ته اپريل فول جي شروعات فرانس ۾ ٿي، 1582ع ۾ Pope Gregory XIII نئون ڪيلينڊر (Gregorian Calendar) متعارف ڪرايو، ان کان اڳ نئون سال مارچ جي آخر يا اپريل جي شروعات ۾ ملهايو ويندو هو، جڏهن نئون ڪيلينڊر آيو ته نئون سال 1 جنوري تي منتقل ڪيو ويو، ڪجهه ماڻهو جيڪي پراڻي روايت تي قائم رهيا، انهن کي ٻين ماڻهن مذاق ۾ “بيوقوف” بڻائڻ شروع ڪيو ۽ اتان “اپريل فول” جي شروعات ٿي۔
قديم يورپ جون ميلائون
ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اپريل فول جي روايت قديم يورپ جي بهار جي موسمي ايونٽ سان جڙيل آهي، جتي ماڻهو رنگ، خوشي ۽ مذاق ڪندا هئا سماجي پابنديون عارضي طور ختم ٿينديون هيون“بيوقوفي” ۽ مذاق کي قبول ڪيو ويندو هو، 3. انگلينڊ ۽ “All Fools’ Day”انگلينڊ ۾ 18هين صدي تائين 1 اپريل کي “All Fools’ Day” سڏيو ويندو هو، ماڻهو هڪ ٻئي کي ٺڳيندا هئا، ڪوڙيون خبرون ڦهلائيندا هئا، خاص ڪري صبح جو مذاق ڪرڻ روايت هئي.
جديد دور ۾ اپريل فول:
اڄ جي دور ۾ اپريل فول صرف ذاتي مذاق تائين محدود ناهي رهيو، اڪثر ميڊيا ادارا به ڪوڙيون خبرون هلائين ٿا، سوشل ميڊيا تي وائرل “فيڪ نيوز” وڌي وڃي ٿي، وڏيون ڪمپنيون به مذاقي اعلان ڪن ٿيون، ڪيترائي ڀيرا اهڙا مذاق سنگين نتيجا به پيدا ڪن ٿا، خاص طور تي جڏهن ڪوڙيون خبرون عوام ۾ خوف يا غلط فهمي پيدا ڪن۔
سماجي ۽ صحافتي پهلو
صحافت جي دنيا ۾ اپريل فول هڪ حساس موضوع آهي، غلط خبر ماڻهن کي گمراهه ڪري سگهي ٿي، اعتماد (credibility) کي نقصان پهچي سگهي ٿو، ڪجهه ملڪن ۾ اهڙن مذاقن تي تنقيد به ٿئي ٿي، هڪ ذميوار صحافي لاءِ ضروري آهي تہ
“مذاق ۽ غلط معلومات جي وچ ۾ حد واضح رکي.
اپريل فول جي روايت صديون پراڻي آهي، جيڪا ڪيلينڊر جي تبديلي، ثقافتي ميلن ۽ سماجي مذاقن مان جنم وٺي اڄ عالمي روايت بڻجي چڪي آهي، پر اڄ جي ڊجيٽل دور ۾، جتي هر خبر سيڪنڊن ۾ وائرل ٿي وڃي ٿي، اتي اپريل فول صرف مذاق ناهي — بلڪه ذميواري جو امتحان به آهي۔
آخري ڳالھ:
اڄ جڏهن ڪو اوھان کي ڪا حيران ڪندڙ خبر ٻڌائي، ته هڪ لمحو ترسو، سوچيو…
شايد اوهان به “اپريل فول” ٿيڻ وارا آهيو!
