(انٽرنيشنل مانٽرنگ ڊيسڪ)
ايران سان وڌندڙ جنگ ۽ آبنائي هرمز جي بحران نار جي ملڪن کي نئين سوچ تي مجبور ڪري ڇڏيو آهي. سعودي عرب، يو اي اي، قطر ۽ ٻيا خليجي ملڪ هڪ پاسي آمريڪي فوجي تحفظ تي ڀاڙين ٿا، ته ٻئي پاسي ايران جي سڌين ميزائل ۽ ڊرون حملن کان پوءِ واشنگٽن جي پاليسين بابت به ڳڻتي ۾ مبتلا آهن.
تازين رپورٽن موجب ايران جي حملن سبب نار جي ملڪن جي معيشت، تيل جي واپار، سياحت ۽ سيڙپڪاري کي وڏو ڌڪ رسيو آهي. ڪيترن تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن جنگ ڊگهي هلي ته خليجي ملڪ آمريڪا تي مڪمل ڀاڙڻ بدران چين، ترڪي ۽ ٻين علائقائي قوتن ڏانهن به لاڳاپا وڌائي سگهن ٿا.
آبنائي هرمز تي ڇڪتاڻ عالمي معيشت لاءِ به خطرو بڻجي وئي آهي، جڏهن ته نار جي حڪمرانن لاءِ سڀ کان وڏو سوال اهو آهي ته ڇا آمريڪا واقعي سندن سلامتي جي ضمانت ڏئي سگهي ٿو يا نه؟
ايران جنگ نه رڳو وچ اوڀر پر سڄي دنيا جي سياسي اتحادَن کي به نئين شڪل ڏئي رھي آهي.
ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان ٻه سال اڳ ئي آمريڪا جي ان وقت جي صدر فرينڪلن روزويلٽ ايندڙ دور ۾ تيل ۽ خليج فارس واري خطي جي اهميت کي سمجهي ورتو هو۔
سن 1943ع ۾ هن چيو هو ته: “سعودي عرب جو دفاع، آمريڪا جي دفاع لاءِ انتهائي اهم آهي.”
شاهه عبدالعزيز ۽ آمريڪي صدر فرينڪلن روزويلٽ جي ملاقات کي اڪثر رياض ۽ واشنگٽن وچ ۾ “خصوصي لاڳاپن” جي شروعات قرار ڏنو ويندو آهي۔
هي بيان سعودي عرب کي فوجي ۽ معاشي امداد فراهم ڪرڻ ۽ ان ملڪ سان لاڳاپا مضبوط ڪرڻ جي ضرورت کي جواز ڏيڻ لاءِ ڏنو ويو هو۔
سن 1945ع ۾ فرينڪلن روزويلٽ مصر جي نهرِ سوئيز ۾ موجود “گريٽ بٽر ليڪ” جي پاڻيءَ ۾ آمريڪي جنگي جهاز “يو ايس ايس ڪوئنسي” تي شاهه عبدالعزيز آل سعود سان ملاقات ڪئي۔ جيتوڻيڪ ان ملاقات جي سرڪاري رڪارڊ ۾ تيل جو سڌو ذڪر نٿو ملي، پر عام طور تي ان ملاقات کي ٻنهي ملڪن وچ ۾ “خصوصي تعلقات” جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو۔
بين الاقوامي لاڳاپن جي ماهر ۽ ڪتاب “پرشين گلف سيڪيورٽي اينڊ دي آمريڪن ملٽري: ريجيم سروائيول اينڊ دي پوليٽڪس آف ملٽري بيسز” جي ليکڪ جيفري ايف گرش بي بي سي عربي سان ڳالهائيندي چيو ته ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻي تي آمريڪا وٽ “دنيا ۾ سڀ کان وسيع ۽ طاقتور فوجي اڏن ۽ لاجسٽڪ سهولتن جو ڄار موجود هو.”
هن وڌيڪ چيو ته:“ان دور ۾ آمريڪي فوجي پاليسي ۽ بيانيي جو خاص مرڪز خليج فارس جو خطو هو.”
“سن 1949ع تائين ظهران، جرمني ۾ قائم هوائي اڏن کان پوءِ، آمريڪا جو ٻاهرين دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سرگرم فضائي اڏو بڻجي چڪو هو، جيڪو جنگ کانپوءِ واري دور ۾ آمريڪي عالمي ڪاررواين ۽ رابطن لاءِ انتهائي اهم هو.”
ليکڪ جيفري ايف گرش موجب ان دور ۾ آمريڪا طرفان فوجي ۽ معاشي امداد جي واعدن فوجي اڏن بابت معاهدن تي صحيحن کي يقيني بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو۔
سندس چوڻ هو ته: “آمريڪا سعودي عرب جي هٿيارن ۽ فوجي سامان جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ تيار هو، ڇاڪاڻ ته کيس خدشو هو ته جيڪڏهن هن انڪار ڪيو ته سعودي عرب هٿيار حاصل ڪرڻ لاءِ سوويت يونين ڏانهن رخ ڪري سگهي ٿو.”
سندس خيال موجب جنگ کانپوءِ واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب ۾ آمريڪي فوجي موجودگي بابت معاهدن ۾ واڌ جو بنيادي سبب ٻاهرين ۽ علائقائي سلامتي جا خدشا هئا، جيتوڻيڪ سعودي عرب اندر واشنگٽن سان اتحاد جي مخالفت پڻ موجود هئي۔
هي مخالفت “آمريڪا جي اسرائيل جي حمايت ۽ فلسطين جي ورھاڱي” سبب پيدا ٿي هئي۔
ٻي عالمي جنگ کان پوءِ 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪا جا خليجي رياستن سان فوجي لاڳاپا جاري رهيا، جيتوڻيڪ اهي محدود سطح تي هئا۔ انهن لاڳاپن ۾ سيڪيورٽي معاهدا، فوجي تربيت ۽ آمريڪي فوج لاءِ مقامي اڏن جي سهولت شامل هئي۔
1971ع ۾ بحرين آمريڪا کي جُفير ۾ برطانوي بحري تنصيبات استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏني۔ ان دوران آمريڪي صدر رچرڊ نڪسن ايران ۽ سعودي عرب کي خليج جي سلامتي جا “ٻه اهم ٿنڀا” قرار ڏنو ۽ ٻنهي ملڪن کي وڏي پيماني تي هٿيار ۽ فوجي تربيت فراهم ڪئي وئي۔
1973ع جي عرب ـ اسرائيل جنگ دوران اوپيڪ آمريڪا سميت اسرائيل جي حمايت ڪندڙ ملڪن تي تيل بندش لڳائي، جنهن سبب لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي۔
1979ع ۾ ايران جي اسلامي انقلاب کان پوءِ شاهه ايران محمد رضا پهلوي جي حڪومت ختم ٿي وئي، جنهن سان آمريڪا جي “ٻن ٿنڀن” واري پاليسي به ڪمزور ٿي وئي۔ ساڳئي سال سوويت يونين افغانستان تي حملو ڪيو، جنهن کان پوءِ آمريڪا خليج ۾ پنهنجي تيل ۽ مفادن جي تحفظ لاءِ وڌيڪ فوجي موجودگي وڌائي۔
1980ع ۾ آمريڪي صدر جمي ڪارٽر اعلان ڪيو ته خليج فارس تي ڪنهن به غير ملڪي قبضي جي ڪوشش جو هر طريقي سان مقابلو ڪيو ويندو۔ بعد ۾ ريگن ۽ جارج بش جي دور ۾ به اها پاليسي جاري رھي۔
1981ع ۾ ايران ـ عراق جنگ دوران خليجي ملڪن گڏجي خليج تعاون ڪائونسل (جي سي سي) قائم ڪئي، جنهن ۾ سعودي عرب، يو اي اي، قطر، بحرين، ڪويت ۽ عمان شامل هئا۔ مقصد گڏيل دفاع ۽ سلامتي هو، پر عملي طور آمريڪا جي فوجي ضمانتن تي وڌيڪ ڀاڙيو ويو۔
1980ع واري ڏهاڪي ۾ عراق ۽ خليجي ملڪن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي، جيڪا 1990ع ۾ عراق جي ڪويت تي حملي تائين پهتي۔ ان کان پوءِ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ عالمي اتحاد “آپريشن ڊيزرٽ شيلڊ” ۽ “ڊيزرٽ اسٽورم” شروع ڪيا، جن جو مقصد سعودي عرب جو دفاع ۽ ڪويت کي آزاد ڪرائڻ هو۔
ان جنگ کان پوءِ خليجي ملڪن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڏي پيماني تي وڌي وئي، جيڪا عراق مٿان نو فلائي زون لاڳو ڪرڻ تائين جاري رھي۔ ماهرن موجب آمريڪي فوجي اڏن ۽ دفاعي تعاون خليجي ملڪن کي زميني حملن ۽ ٻين فوجي خطرن کان بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو۔
2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملي ۽ صدام حسين جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ خليج فارس ۾ آمريڪا جو ڪردار تبديل ٿي ويو ۽ هو سلامتي فراهم ڪندڙ قوت بدران قبضي واري طاقت طور ڏٺو وڃڻ لڳو۔ خليجي عرب ملڪ پوءِ به پنهنجي سلامتي لاءِ آمريڪا تي ڀاڙيندا رهيا، جڏهن ته آمريڪا بحرين، قطر، ڪويت ۽ يو اي اي ۾ پنهنجا فوجي اڏا وڌيڪ مضبوط ڪيا۔
صدام حسين جي هٽجڻ سان ايران جو وڏو حريف ختم ٿي ويو، جنهن بعد تهران کي خطي ۾ اثر وڌائڻ جو موقعو مليو ۽ جي سي سي ملڪن جا خدشا وڌي ويا۔ ساڳئي وقت آمريڪا سعودي عرب مان پنهنجا گهڻا فوجي ۽ جهاز واپس گهرائي قطر جي العديد ايئر بيس کي مرڪز بڻايو، جنهن جو مقصد سعودي عرب اندر آمريڪي فوجي موجودگي خلاف دٻاءُ گهٽائڻ هو۔
آمريڪا گذريل سالن دوران خليجي ملڪن سان وڏا فوجي ۽ معاشي معاهدا ڪيا، جن ۾ سعودي عرب سان اربين ڊالرن جا هٿيار معاهدا به شامل آهن۔ پر تازن سالن ۾ سعودي عرب ۽ يو اي اي چين ۽ يورپي ملڪن سان به لاڳاپا وڌائڻ شروع ڪيا آهن۔
2019ع ۾ سعودي تيل تنصيبات تي حوثين جي حملن ۽ 2022ع ۾ ابوظهبي ايئرپورٽ تي حملي دوران آمريڪا جي محدود ردعمل خليجي ملڪن ۾ مايوسي پيدا ڪئي۔ انهن واقعن کان پوءِ رياض ۽ ابوظهبي کي احساس ٿيو ته آمريڪا هر صورتحال ۾ مڪمل تحفظ ڏيڻ لاءِ شايد اڳ وانگر تيار ناهي۔
انهيءَ سبب سعودي عرب ايران سان بيجنگ ۾ مفاهمت ڪئي ۽ علائقائي اتحاد وڌائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي، جڏهن ته قطر تي 2025ع جي حملن به آمريڪا سان ڊگهي مدي وارن لاڳاپن بابت بحث وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو۔
ايران خلاف اسرائيل ـ آمريڪا جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ خليجي ملڪ اوچتو وڏي بحران ۾ ڦاسي پيا ۽ ايران سان بهتر ٿيندڙ لاڳاپا ٻيهر خراب ٿي ويا۔ ايراني ڊرون ۽ ميزائل حملن سبب سعودي عرب، يو اي اي ۽ قطر جي تيل تنصيبات، بندرگاهن ۽ معيشت کي وڏو نقصان رسيو۔
خليجي اڳواڻن ۽ ماهرن آمريڪي پاليسي تي تنقيد ڪندي چيو ته واشنگٽن هن جنگ ۾ سندن مفادن ۽ سلامتي کي نظرانداز ڪيو۔ انهن حملن خليجي ملڪن جي مهانگن دفاعي نظامن جون ڪمزوريون به ظاهر ڪري ڇڏيون ۽ علائقي ۾ عدم تحفظ جو احساس وڌي ويو۔
ماهرن موجب خليجي ملڪ آمريڪا سان اتحاد مڪمل ختم نه ڪندا، پر چين، ترڪي، پاڪستان ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپا وڌائي پنهنجي سلامتي کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ چاهين ٿا۔ ايران جي حملن کان پوءِ به بحرين ۽ قطر جهڙن ملڪن ۾ آمريڪي فوجي اڏن کي اهم دفاعي ضرورت سمجهيو پيو وڃي، ڇاڪاڻ ته آمريڪي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ دفاعي نظام جو اڃا تائين ڪو مڪمل متبادل موجود ناهي۔
تازو بحران اهو واضح ڪري ڇڏيو آهي ته خليجي ملڪ هاڻي صرف هڪ طاقت تي ڀاڙڻ بدران مختلف اتحاد ٺاهڻ چاهين ٿا، پر ساڳئي وقت آمريڪي سلامتي جي ڇانوَ کان مڪمل الڳ ٿيڻ به سندن لاءِ آسان ناهي۔
