”جنهن جي قسمت ۾ هيرو هوندو، ان کي ضرور ملندو“، اها اميد اڄ به ڪيترن ئي ماڻهن کي ڀارت جي هڪ اهڙي ڳوٺ ڏانهن ڇڪي اچي ٿي، جيڪو پاڻيءَ ۾ ٻڏي چڪو آهي. هي آنڌرا پرديش جي پلناڊو ضلعي ۾ واقع ڪولور ڳوٺ آهي، جنهن بابت مشهور آهي ته دنيا جي قيمتي ۽ تاريخي هيرن مان هڪ، ڪوھِ نور، شايد هتان جي کاڻين مان هٿ آيو هو. جيتوڻيڪ ان دعويٰ جو ڪو حتمي تاريخي ثبوت موجود ناهي، پر هيرن جي ڳولا ۾ اڄ به ماڻهو هتي پهچن ٿا.
ڪولور ڳوٺ تائين پهچڻ اڄ به آسان ناهي. بيلاَم ڪونڊا کان ٻنيون، وڻ ۽ ٽڪريون پار ڪري ڳوٺ تائين پهچڻو پوي ٿو، جڏهن ته آخري رستو ايترو سوڙهو آهي، جو اتي رڳو موٽر سائيڪل يا ٽريڪٽر هلي سگهي ٿو. ڳوٺ ۾ موبائل سگنل ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي، پر ان باوجود پري پري کان ماڻهو هيرا ڳولڻ لاءِ هتي اچن ٿا. ڪي ماڻهو ڪيترن ئي هفتن تائين گهرن کان پري رهي زمين کوٽين ٿا ۽ واري ڇاڻين ٿا، ان اميد سان ته شايد ڪو قيمتي پٿر سندن هٿ اچي وڃي.
ڪولور، هيرن جي تاريخي واپار جو اهم مرڪز
تاريخي رڪارڊ موجب، لڳ ڀڳ 800 سال اڳ ڪولور دنيا جي مشهور هيرن جي کاڻين ۾ شمار ٿيندو هو. ان دور ۾ ڏکڻ ڀارت جو دکن وارو علائقو هيرن جي پيداوار ۽ واپار لاءِ وڏي اهميت رکندو هو. وجيانگر، بيجاپور ۽ گولڪنڊا جهڙين سلطنتن جي دور ۾ هيرن جي واپار کي خاص عروج حاصل هو.
گولڪنڊا سلطنت جو گاديءَ وارو هنڌ موجوده حيدرآباد هو، جڏهن ته ڪولور ان سلطنت جي اهم هيرن جي کاڻين مان هڪ هو. ان وقت هيرن جي خريد ۽ وڪري لاءِ حيدرآباد جو پراڻو علائقو ڪروان ۽ ٻيا واپاري مرڪز به مشهور هئا.
يورپي سياحن ۽ واپارين جي لکڻين مان ڪولور جي تاريخ بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. 1618ع کان 1622ع جي وچ ۾ هتي پهتل يورپي سياح وليم ميٿولڊ لکيو ته ڳوٺ ڀرسان هيرن جي کاڻين ۾ لڳ ڀڳ 30 هزار ماڻهو ڪم ڪندا هئا. لڳ ڀڳ 50 سال پوءِ، 1665ع ۾ فرانسيسي سياح ژان باپٽسٽ تاورنيئر هتي آيو، جنهن موجب کاڻين ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جو انگ 60 هزار تائين هو.
پاڻيءَ هيٺ ڳوٺ، پر هيرن جي ڳولا اڃا جاري
وقت گذرڻ سان ڪولور ڳوٺ آبي ذخيري ۾ ٻڏي ويو. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي اڳ خالي ڪرايل هن ڳوٺ ۾ هاڻي رڳو چار خاندان رهائش پذير آهن، جيڪي ٻڪريون پالي گذر سفر ڪن ٿا.
ڳوٺ کان ڪجهه ڪلوميٽر اڳتي، ڪرشنا درياهه تي ٺهيل پولي چنتلا آبي ذخيري جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ جهڙو ٽڪرو نظر اچي ٿو. حقيقت ۾ اهو ٻيٽ نه، پر پاڻيءَ ۾ ٻڏي ويل ڳوٺ جو مٿانهون حصو آهي. هتي ڪجهه ماڻهو اڄ به ننڍن خيمن ۾ رهن ٿا ۽ زمين کوٽي هيرن جي ڳولا ڪن ٿا.
وقت بوقت هن علائقي مان هيرا ملڻ جون خبرون به سامهون اينديون رهن ٿيون. انهيءَ اميد ۾ ڪيترائي ماڻهو پنهنجي قسمت آزمائڻ لاءِ هتي پهچن ٿا. بي بي سي جي ٽيم 2018ع ۾ به هن هنڌ جو دورو ڪيو هو، جڏهن ته 2025ع ۾ ٻيهر پهتل ٽيم کي به ماڻهو هيرن جي ڳولا ۾ مصروف نظر آيا.
ڇا ڪوھِ نور هيرو واقعي ڪولور مان مليو هو؟
ڪوھِ نور هيري جي اصل دريافت بابت تاريخ ۾ ڪو قطعي ثبوت موجود ناهي، پر ڪيترن ئي مؤرخن ۽ ارضيات جي ماهرن جو خيال آهي ته اهو ڪولور جي کاڻ مان ئي حاصل ٿيو هو.
تاريخ جي محقق ناني سيٽي شريش موجب، اهو هيرو ڪولور مان مير جملہ وٽ پهتو، جنهن مبينا طور اهو مغل بادشاهه شاهجهان کي تحفي طور ڏنو. سندس چوڻ آهي ته مغل دور جي دستاويزن ۾ هيري بابت بيان ڪيل خاصيتون ڪوھِ نور سان ملن ٿيون، جڏهن ته ان دور ۾ ايترا وڏا هيرا ڪرشنا درياهه جي واديءَ واري علائقي مان ملڻ جا امڪان هئا.
ڀارتي جيولوجيڪل سروي جي رٽائرڊ سائنسدان ايس وي ستيه نارائنا موجب، ڪوھِ نور کانسواءِ گريٽ مغل، ريجنٽ، اورلوف، نظام ۽ هوپ جهڙا مشهور هيرا پڻ هن علائقي سان لاڳاپيل آهن. سندس چوڻ آهي ته 13هين کان 17هين صديءَ تائين ڏکڻ ڀارت هيرن جي پيداوار جو اهم مرڪز رهيو.
هيرن جون کاڻيون بند ڇو ٿيون؟
ماهرن موجب، ڪولور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هيرن جي کاڻين مان پيداوار حاصل ڪئي وئي. وقت گذرڻ سان وڏا ۽ قيمتي هيرا وڏي تعداد ۾ ڪڍيا ويا، جنهن کانپوءِ تجارتي بنيادن تي کاڻين مان هيرا ڪڍڻ فائديمند نه رهيو.
1725ع ۾ برازيل ۾ هيرن جون نيون کاڻيون دريافت ٿيڻ کانپوءِ عالمي هيرن جي واپار ۾ تبديليون آيون، جنهن سان ڏکڻ ڀارت جي کاڻين جي اهميت به آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي. بعد ۾ ڪولور ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن ۾ ٻيهر هيرن جي ڳولا ڪئي وئي، پر گهڻو ڪري ننڍا هيرا ئي هٿ آيا.
ان هوندي به هيرن جي ڳولا مڪمل طور بند نه ٿي. خاص طور تي برساتن جي شروعات ۾، جڏهن دريائن جو پاڻي گهٽجي ٿو ۽ زمين جا ڪجهه حصا ظاهر ٿين ٿا، تڏهن ماڻهو هيرا ڳولڻ لاءِ اچن ٿا. مقامي ماڻهن موجب، مئي جي آخر کان جولاءِ تائين ڪولور، وجراڪرور ۽ ٻين علائقن ۾ اهڙن ماڻهن جي آمد وڌي وڃي ٿي.
قرض لاهڻ ۽ قسمت بدلائڻ جي اميد
هن علائقي ۾ هيرا ڳولڻ لاءِ ايندڙ ماڻهن مان ڪيترائي غريب ۽ هيٺين وچولي طبقي سان تعلق رکن ٿا. ڪي پنهنجي خاندانن سان گڏ اچن ٿا، ته ڪي هفتن يا مهينن تائين گهرن کان پري رهي زمين کوٽين ٿا ۽ مٽي ڇاڻين ٿا.
بي بي سي سان ڳالهائيندڙ ڪيترن ئي ماڻهن ٻڌايو ته کين پاڻ اڃا تائين ڪو هيرو هٿ ناهي آيو، پر هو اهڙن ماڻهن جون ڪهاڻيون ضرور ٻڌائين ٿا، جن کي هيرا مليا ۽ انهن وڪرو ڪري پئسا ڪمايا.
وجيا اما به انهن ماڻهن مان هڪ آهي، جيڪا مرچن ۽ ڪپهه جي فصلن ۾ نقصان ٿيڻ کانپوءِ قرض لاهڻ جي اميد سان هڪ مهيني تائين ڪولور ۾ هيرا ڳوليندي رهي. سندس چوڻ هو: ”جنهن جي قسمت ۾ هيرو هوندو، ان کي ضرور ملندو.“
اهڙيءَ طرح نرسمّا به پنهنجي مڙس سان گڏ ڪيترن ئي مهينن تائين هيرا ڳوليندي رهي، ته جيئن قرض لاهي سگهي. علائقي ۾ ڪجهه ماڻهو هيرن جا بروڪر به بڻجي ويا آهن، جيڪي شڪي قيمتي پٿر جي جاچ ڪرائڻ ۽ امڪاني خريدار ڳولڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تنهن هوندي به، انهن سرگرمين جي قانوني حيثيت بابت مڪمل وضاحت موجود ناهي.
تاريخ بڻجي ويل ڳوٺ، پر اميد اڃا زنده
قديم ڀارتي ڪتابن ۾ هيرن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن جي اصل کاڻين بابت تفصيل محدود آهن. ان جي ڀيٽ ۾ مارڪو پولو ۽ فرانسيسي سياح ژان باپٽسٽ تاورنيئر سميت ڪيترن ئي پرڏيهي سياحن جي لکڻين مان ڏکڻ ڀارت جي هيرن جي کاڻين ۽ واپار بابت ڄاڻ ملي ٿي.
اڄ ڪولور ڳوٺ جو وڏو حصو پاڻيءَ هيٺ آهي ۽ ان جي تاريخي کاڻين ۾ اڳ جهڙي تجارتي سرگرمي موجود ناهي. پر ماڻهن جي دلين ۾ اڃا به اها اميد زنده آهي ته شايد زمين جي ڪنهن تهه مان ملندڙ هڪ ننڍڙو هيرو سندن زندگي بدلائي ڇڏي.
ڪوھِ نور جي اصل دريافت جو راز اڄ به مڪمل طور حل نه ٿيو آهي، پر ڪولور جي ڪهاڻي ٻڌائي ٿي ته صدين پراڻي هيرن جي تاريخ ۽ بهتر مستقبل جي اميد اڄ به ماڻهن کي هن ٻڏل ڳوٺ ڏانهن ڇڪي اچي ٿي.
