ڪراچي (نيوز ڊيسڪ): ايران خلاف شروع ٿيل فوجي مهم ۽ علائقائي جنگ کي 100 ڏينهن مڪمل ٿي ويا آهن، پر ان ڊگهي ۽ خطرناڪ تڪرار کان پوءِ به نه آمريڪا ۽ اسرائيل پنهنجا سمورا اعلانيل مقصد حاصل ڪري سگهيا آهن ۽ نه ئي ايران جو سياسي ۽ حڪومتي ڍانچو ٽٽي پيو آهي. عالمي ماهرن هن تڪرار کي اهڙي جنگ قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ وڏي تباهي، معاشي نقصان ۽ انساني تڪليفون ته پيدا ٿيون آهن، پر واضح فتح ڪنهن به ڌر جي حصي ۾ نه آئي آهي.
گذريل 100 ڏينهن دوران وچ اوڀر عالمي سياست جو مرڪز بڻيل رهيو. آمريڪا ۽ اسرائيل جي فوجي ڪاررواين خلاف ڪيترن ملڪن سخت ردعمل ظاهر ڪيو، جڏهن ته ڪجهه مغربي اتحادي ملڪن اسرائيل جي سلامتي بابت خدشن کي به جائز قرار ڏنو. ان صورتحال دنيا کي مختلف سياسي ۽ سفارتي بلاڪن ۾ ورهائي ڇڏيو.
چين ۽ روس جي مخالفت
چين ۽ روس شروعات کان ئي فوجي ڪاررواين جي مخالفت ڪندي تڪرار جو حل ڳالهين ۽ سفارتڪاري ذريعي ڪڍڻ تي زور ڏنو. ٻنهي ملڪن گڏيل قومن ۽ ٻين بين الاقوامي فورمن تي جنگ بندي جي مطالبن جي حمايت ڪئي. روس خبردار ڪيو ته جنگ جي وڌيڪ واڌ سڄي خطي کي عدم استحڪام طرف ڌڪي سگهي ٿي، جڏهن ته چين عالمي توانائي مارڪيٽن ۽ واپاري رستن تي پوندڙ اثرن بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي.
خليجي ملڪن جا سلامتي ۽ توانائي خدشا
سعودي عرب، قطر، گڏيل عرب امارات، ڪويت ۽ عمان سميت خليجي ملڪن جنگ جي شروعات کان وٺي محتاط رويو اختيار ڪيو. انهن ملڪن لاءِ سڀ کان وڏو خدشو پنهنجي سلامتي سان گڏ تيل ۽ گئس جي فراهمي هو. هرمز جي آبنائي ۾ پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ سبب عالمي مارڪيٽن ۾ تيل جي قيمتن ۾ اتار چڙهاءُ ڏسڻ ۾ آيو، جڏهن ته سامونڊي واپار ۽ توانائي جي ترسيل بابت به خدشا وڌي ويا.
پاڪستان جو ثالثي وارو ڪردار
علائقائي سفارتڪاري ۾ پاڪستان جو ڪردار نمايان رهيو. پاڪستان بار بار جنگ بندي، ڳالهين ۽ سياسي حل تي زور ڏنو. سفارتي ذريعن موجب اسلام آباد مختلف ملڪن سان رابطن ذريعي ڇڪتاڻ گهٽائڻ ۽ ڳالهين جي ماحول کي بحال ڪرڻ لاءِ سرگرم رهيو. پاڪستاني قيادت جو موقف رهيو ته جنگ بدران سفارتڪاري ئي پائيدار امن جو واحد رستو آهي.
يورپي ملڪن جي محتاط پاليسي
يورپي يونين ۽ اهم يورپي ملڪن جنگ دوران تحمل، صبر ۽ سفارتي حل تي زور ڏنو. فرانس، جرمني ۽ ٻين ملڪن تڪرار جي وڌيڪ واڌ بابت خدشا ظاهر ڪندي سڀني ڌرين کان بين الاقوامي قانون جي احترام جو مطالبو ڪيو. يورپي قيادت جو خيال رهيو ته فوجي رستو مسئلي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي سگهي ٿو.
عالمي معيشت تي اثر
جنگ جا اثر صرف وچ اوڀر تائين محدود نه رهيا. عالمي تيل مارڪيٽن ۾ غيريقيني صورتحال پيدا ٿي، واپاري رستا متاثر ٿيا ۽ سيڙپڪارن ۾ ڳڻتي وڌي. ڪيترن ملڪن ۾ توانائي جي قيمتن ۽ درآمدي خرچن ۾ واڌ جا اثر محسوس ڪيا ويا. عالمي معيشت اڳ ئي مختلف بحرانن کي منهن ڏئي رهي هئي، جنهن سبب هن جنگ نوان معاشي خدشا پيدا ڪري ڇڏيا.
ايران جو نظام برقرار
جنگ جي شروعات ۾ ڪيترن مبصرن جو خيال هو ته شديد فوجي دٻاءُ ايران جي حڪومتي ڍانچي ۽ سياسي نظام کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو، پر 100 ڏينهن گذرڻ باوجود ايراني رياستي ادارا ۽ حڪومتي نظام برقرار رهيا آهن. جيتوڻيڪ ملڪ کي فوجي، اقتصادي ۽ سياسي دٻاءُ کي منهن ڏيڻو پيو، پر نظام جي مڪمل ٽٽڻ بابت اڳڪٿيون صحيح ثابت نه ٿيون.
آمريڪا ۽ اسرائيل جا مقصد اڻپورا
تجزئي نگارن موجب آمريڪا ۽ اسرائيل ايران جي فوجي صلاحيتن ۽ علائقائي اثر رسوخ کي مڪمل طور محدود ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيا آهن. ڪيترن حملن باوجود ايران پنهنجي دفاعي ۽ سياسي صلاحيتن جو ڪجهه حصو برقرار رکيو آهي، جڏهن ته خطي ۾ سندس اتحادي نيٽ ورڪ به مڪمل طور ختم نه ٿي سگهيو آهي.
“نه فاتح، نه شڪست خور”
عالمي معاملن جي ماهرن جو چوڻ آهي ته 100 ڏينهن جي جنگ کان پوءِ صورتحال اهڙي بڻجي چڪي آهي، جتي ڪنهن به ڌر کي واضح فاتح قرار نٿو ڏئي سگهجي. انساني جانين جي نقصان، معاشي تباهي، سياسي بيچيني ۽ سفارتي بحرانن جي باوجود بنيادي سياسي مسئلا اڃا تائين حل نه ٿي سگهيا آهن.
تجزيه نگارن جو خيال آهي ته جيڪڏهن موجوده ڇڪتاڻ جو مستقل سفارتي حل نه نڪتو ته وچ اوڀر ۾ عدم استحڪام جو خطرو برقرار رهندو، جنهن جا اثر نه رڳو علائقي پر پوري دنيا تي پئجي سگهن ٿا.
